Математикалық сауаттылық: ҰБТ-ға дайындық
ҰБТ-дағы форматы: 10 тапсырма (бір дұрыс жауап — 10), міндетті пән.
Тренажерді ашу: Математикалық сауаттылық →Тегін, тіркелусіз
ҰТО спецификациясының бөлімдері мен тақырыптары
1. Сандық талқылау
- Тақырып 1. Сандық мәндері бар логикалық тапсырмалар
- Тақырып 2. Мәтінді есептер: теңдеулер және әріпті өрнектер
- Тақырып 3. Пайыздар. Дөңгелек және бағаналы диаграммалар
2. Анықсыздық
- Тақырып 4. Арифметикалық орта, құлаш, медиана, мода
- Тақырып 5. Кестелер мен гистограммалар. Жиындар, логика, комбинаторика, ықтималдық
3. Өзгерістер мен тәуелділік
4. Кеңістік пен форма
- Тақырып 8. Геометриялық және стандартты емес есептер
- Тақырып 9. Өмірлік есептердегі фигуралардың ауданы мен периметрі
- Тақырып 10. Өмірлік есептердегі денелердің бет ауданы
Сандық талқылау — терминдер, даталар
| a санының p%-ы | a · p / 100 (8 000-ның 25%-ы = 2 000) |
|---|---|
| +p% / −p% | a · (1 + p/100) / a · (1 − p/100) |
| Жеңілдікке дейінгі баға | жаңа баға : (1 − p/100) (6 000 : 0,75 = 8 000) |
| Жай пайыз | S · (1 + r · n): пайыз тек бастапқы сомаға |
| Күрделі пайыз | S · (1 + r)ⁿ: пайызға пайыз |
| S = v · t | жол = жылдамдық × уақыт; v = S : t; t = S : v |
| A = N · t | жұмыс = өнімділік × уақыт |
| Пропорция | a : b = c : d ⇒ a · d = b · c |
| Тура пропорционалдық | порция көп — өнім де сонша есе көп |
| Кері пропорционалдық | жұмысшы көп — күн аз: 6 · 12 = 9 · x |
| Дөңгелек диаграмма | бүкіл шеңбер = 100%; барлық үлестердің қосындысы = 100% |
Анықсыздық: статистика, ықтималдық, комбинаторика — терминдер, даталар
| Орташа мән | қосынды : саны; салмақталған: Σ(мән · жиілік) : Σжиілік |
|---|---|
| Медиана | реттелген қатардың ортасы; сан жұп болса — ортаңғы екеуінің орташасы |
| Мода / құлаш | ең жиі мән / ең үлкен − ең кіші |
| P = m / n | қолайлы нәтижелер : барлық тең мүмкін нәтижелер |
| P(A және B) | тәуелсіз оқиғалар үшін P(A) · P(B) (екі тиын: 1/2 · 1/2 = 1/4) |
| n! | алмастырулар: сөредегі 5 кітап = 5! = 120 |
| Aₙᵏ = n!/(n−k)! | орналастырулар — рет маңызды (4 цифрдан үш таңбалы сан: 4·3·2 = 24) |
| Cₙᵏ = n!/(k!(n−k)!) | терулер — рет маңызды емес (6-дан 2 кезекші: 15) |
| |A∪B| = |A|+|B|−|A∩B| | Эйлер дөңгелектері: қиылысу екі рет саналған |
| Көбейту ережесі | «әрі анау, әрі мынау» таңдау — көбейтеміз (қыз бен ұл: 15 · 20) |
| Қосу ережесі | «не анау, не мынау» таңдау (үйлесімсіз) — қосамыз |
Өзгерістер мен тәуелділік — терминдер, даталар
| aₙ = a₁ + (n−1)d | арифметикалық прогрессия (d қосамыз) |
|---|---|
| Sₙ = (a₁ + aₙ) · n / 2 | арифметикалық прогрессияның n мүшесінің қосындысы |
| bₙ = b₁ · qⁿ⁻¹ | геометриялық прогрессия (q-ға көбейтеміз): әр сағат сайын екі еселену — q = 2 |
| y = kx + b | сызықтық тәуелділік: k — x 1-ге артқанда y қаншаға артады, b — x = 0 болғандағы мән |
| Бірліктер | 1 м³ = 1 000 л; 1 км = 1 000 м; 1 сағ = 60 мин; 1 га = 10 000 м² |
| «Тұрақты + бірлікке» тарифі | құны = тұрақты бөлік + баға × саны (такси: 400 + 150 · км) |
| Тарифтердің теңесу нүктесі | формулаларды теңестіріңіз: 2 000 + 10x = 3 500 ⇒ x = 150 |
Кеңістік пен форма — терминдер, даталар
| Тіктөртбұрыш | P = 2(a + b); S = a · b |
|---|---|
| Үшбұрыш | S = ½ · a · h; Пифагор: c² = a² + b² (3–4–5) |
| Дөңгелек | C = 2πr (шеңбер ұзындығы); S = πr² |
| Куб | S = 6a²; V = a³ |
| Параллелепипед | S = 2(ab + bc + ac); V = abc |
| Цилиндр | S бүйір = 2πrh; S толық = 2πr(h + r); V = πr²h |
| Масштаб 1 : M | картадағы 1 см = жердегі M см (1 : 50 000 → 1 см = 500 м) |
| Бөлме қабырғаларының ауданы | еден периметрі × биіктік − терезелер мен есіктер |
| Жоғары дөңгелектеу | қораптар, бояу банкалары, автобустар: 9,09 қорап → 10 сатып аламыз |
Өзіңді тексер
1. бір дұрыс жауап
Кроссовка 8 000 теңге тұрады. Оған 25% жеңілдік бар. Жеңілдікпен қанша тұрады?
- A. 6 000 тг
- B. 2 000 тг
- C. 6 500 тг
- D. 7 750 тг
Жауап пен талдауды көрсету
Дұрыс жауап: A
Талдау: 8 000-ның 25%-ы = 8 000 × 0,25 = 2 000 тг. Жеңілдікпен баға: 8 000 − 2 000 = 6 000 тг. Абайлаңыз: 2 000 — жаңа баға емес, жеңілдік мөлшері.
2. бір дұрыс жауап
Автобус 180 км жолды 2,5 сағатта жүрді. Оның орташа жылдамдығы қандай?
- A. 72 км/сағ
- B. 60 км/сағ
- C. 70 км/сағ
- D. 75 км/сағ
Жауап пен талдауды көрсету
Дұрыс жауап: A
Талдау: v = S : t = 180 : 2,5 = 72 км/сағ. Тексеру: 72 × 2,5 = 180.
3. бір дұрыс жауап
4 порция омлетке 3 жұмыртқа керек. 12 порцияға қанша жұмыртқа керек?
- A. 9
- B. 6
- C. 8
- D. 12
Жауап пен талдауды көрсету
Дұрыс жауап: A
Талдау: Порция 3 есе көбейді (12 : 4 = 3), демек жұмыртқа да 3 есе көп керек: 3 × 3 = 9.
4. бір дұрыс жауап
Оқушы өзіндік жұмыстар үшін 4, 7, 9 және 8 балл алды. Орташа балды табыңыз.
- A. 7
- B. 6
- C. 6,5
- D. 7,5
Жауап пен талдауды көрсету
Дұрыс жауап: A
Талдау: Орташа мән = қосынды : саны = (4 + 7 + 9 + 8) : 4 = 28 : 4 = 7.
5. бір дұрыс жауап
Ұялы байланыс тарифі: айына 1 500 тг және пакеттен тыс әр минутқа 20 тг. Бір айда Айгерім пакеттен тыс 40 минут сөйлесті. Ол қанша төлейді?
- A. 2 300 тг
- B. 1 520 тг
- C. 2 100 тг
- D. 3 100 тг
Жауап пен талдауды көрсету
Дұрыс жауап: A
Талдау: Қосымша төлем: 40 × 20 = 800 тг. Барлығы: 1 500 + 800 = 2 300 тг.