Бір шаманың екіншісіне тәуелділігі
Математикалық сауаттылық · Өзгерістер мен тәуелділік
Тура пропорционалдық: бір шама бірнеше есе артса, екіншісі де сонша есе артады (y = kx): порция көп — азық көп, километр көп — бензин көп. Кері пропорционалдық: бірі өссе — екіншісі сонша есе кемиді (y = k/x): жұмысшы көп — сол жұмысқа күн аз.
Кері мысал: 6 жұмысшы жөндеуді 10 күнде жасайды. 4 жұмысшы неше күнде жасайды? Жұмыс көлемі = 6 · 10 = 60 «адам-күн»; 60 : 4 = 15 күн. Тура мысал: 3 порция паловқа 450 г күріш керек; 5 порцияға — 450 : 3 · 5 = 750 г.
y = kx + b сызықтық тәуелділігі тарифтерде жиі кездеседі: ұялы байланыс айына 2 000 тг + пакеттен тыс әр минут үшін 15 тг; пакеттен тыс 100 минутта — 2 000 + 1 500 = 3 500 тг. Графикте: тура пропорционалдық — координаттар басы арқылы өтетін түзу, сызықтық — түзу, кері — гипербола.
Ең бастысы
- Тура: y = kx (біреуі неше есе, екіншісі де сонша есе).
- Кері: y = k/x (көбейтінді тұрақты).
- Сызықтық: y = kx + b — абоненттік төлемі бар тарифтер.
- Графиктер: 0 арқылы түзу / түзу / гипербола.
Тесттегі тұзақ
Жұмысшы көп — күн АЗ: бұл кері пропорционалдық. 6,7 күн (10 · 4 : 6) жауабы оны тура пропорционалдықпен шатастырғанда шығады.
Өзіңді тексер
1. бір дұрыс жауап
3; 7; 11; 15; … тізбегі берілген. Оның 20-мүшесін табыңыз.
- A. 79
- B. 80
- C. 83
- D. 75
Жауап пен талдауды көрсету
Дұрыс жауап: A
Талдау: Арифметикалық прогрессия, d = 4: a₂₀ = a₁ + 19d = 3 + 76 = 79. 83 = 3 + 20 · 4 — қате (19 қадамның орнына 20 алынған).
2. бір дұрыс жауап
Бактериялар колониясы әр сағат сайын екі еселенеді. Басында 50 бактерия болды. 5 сағаттан кейін қанша болады?
- A. 1 600
- B. 250
- C. 500
- D. 800
Жауап пен талдауды көрсету
Дұрыс жауап: A
Талдау: Геометриялық прогрессия: 50 · 2⁵ = 50 · 32 = 1 600. 250 = 50 · 5 және 500 = 50 · 10 — қате сызықтық өсу.
3. бір дұрыс жауап
Таксиге отыру 400 тг, әр километр 150 тг тұрады. Жолаушы 3 400 тг төледі. Ол неше километр жүрді?
- A. 20 км
- B. 22 км
- C. 18 км
- D. 25 км
Жауап пен талдауды көрсету
Дұрыс жауап: A
Талдау: Километрлер үшін төлем: 3 400 − 400 = 3 000 тг; 3 000 : 150 = 20 км. 22 ≈ 3 400 : 150 — отыру ақысын шегеруді ұмытқан.
Конспектіні тренажерде ашу →Тегін, тіркелусіз