Тізбектер және кестедегі деректерді талдау
Математикалық сауаттылық · Өзгерістер мен тәуелділік
Егер шама әр жолы бірдей санға артса — бұл арифметикалық прогрессия: aₙ = a₁ + (n − 1)d. Егер бірдей санға көбейтілсе — геометриялық: bₙ = b₁ · qⁿ⁻¹ (салымның өсуі, бактериялардың көбеюі).
Мысал. Шотта 20 000 тг бар, әр ай сайын 5 000 тг қосылады. 6 айдан кейін қанша болады? Бұл 20 000 + 6 · 5 000 = 50 000 тг (6 толықтырудан кейін). Ал 20 000; 25 000; 30 000… қатарының 6-мүшесі қандай? a₆ = 20 000 + 5 · 5 000 = 45 000. Бірінші мүше не екенін мұқият оқыңыз. Геометриялық мысал: бактериялар саны әр сағат сайын екі есе артады: 100 → 200 → 400 → 3 сағаттан кейін 800 (100 · 2³).
Кестені талдау: керек жол мен бағанды табыңыз, бірліктерге (мың, %) назар аударыңыз, өзгерістерді салыстырыңыз (қаншаға және неше есе өсті), заңдылықты іздеңіз. Типтік сұрақтар: «қай айда өсу ең көп», «неше пайызға өзгерді», «келесі мән қандай болады».
Ең бастысы
- Арифметикалық: әр жолы + d; aₙ = a₁ + (n − 1)d.
- Геометриялық: әр жолы × q; bₙ = b₁ · qⁿ⁻¹.
- «n қадамнан кейін» мен «n-ші мүшені» ажыратыңыз.
- Кестеде — бірліктер, жолдар, бағандар, айырмалар мен қатынастар.
Тесттегі тұзақ
Көбінесе бірге қателеседі: «6 айдан кейін» ≠ «қатардың 6-мүшесі». Санақ қай мәннен басталатынын тексеріңіз.
Өзіңді тексер
1. бір дұрыс жауап
y-тің x-ке тәуелділігі кестеде берілген: x: 1, 2, 3, 4 y: 5, 8, 11, 14 Ол қандай формуламен сипатталады?
- A. y = 3x + 2
- B. y = 2x + 3
- C. y = x + 4
- D. y = 5x
Жауап пен талдауды көрсету
Дұрыс жауап: A
Талдау: x 1-ге артқанда y 3-ке артады — коэффициент 3. x = 1 болғанда: 3 + b = 5, b = 2. Тексеру: x = 4 → 14 ✓. y = x + 4 тек x = 1 үшін сәйкес.
2. бір дұрыс жауап
Автобус 240 км жолды 60 км/сағ жылдамдықпен жүреді. Жылдамдығын 20 км/сағ-қа арттырса, неше сағат ерте жетеді?
- A. 1 сағ
- B. 2 сағ
- C. 0,5 сағ
- D. 3 сағ
Жауап пен талдауды көрсету
Дұрыс жауап: A
Талдау: Бұрын 240 : 60 = 4 сағ, енді 240 : 80 = 3 сағ. Үнем 1 сағ. Абайлаңыз: 3 — айырма емес, жолдағы жаңа уақыт.
3. бір дұрыс жауап
А тарифі: айына 2 000 тг + минутына 10 тг. Б тарифі: айына 3 500 тг, қосымша төлемсіз. Айына неше минутта тарифтердің құны бірдей болады?
- A. 150 мин
- B. 350 мин
- C. 200 мин
- D. 100 мин
Жауап пен талдауды көрсету
Дұрыс жауап: A
Талдау: 2 000 + 10x = 3 500 → 10x = 1 500 → x = 150 минут. 150 минуттан көп сөйлессе, Б тарифі тиімді.
Конспектіні тренажерде ашу →Тегін, тіркелусіз