Пайыздар. Дөңгелек және бағаналы диаграммалар
Математикалық сауаттылық · Сандық талқылау
Пайыз — санның жүзден бір бөлігі: a санының p%-ы = a · p / 100. p%-ға арттыру: a · (1 + p/100); азайту: a · (1 − p/100). Егер баға алдымен 20%-ға өсіп, кейін 20%-ға төмендесе, ол бастапқы бағаға ҚАЙТПАЙДЫ: екінші пайыз жаңа сомадан есептеледі (5 000 → 6 000 → 4 800).
Мысал. Күртеше 8 000 тг тұрды, жеңілдік 15%. Жаңа баға: 8 000 · 0,85 = 6 800 тг. Кері есеп: 25% жеңілдіктен кейін тауар 6 000 тг тұрады; бастапқы баға — 6 000 : 0,75 = 8 000 тг (6 000 + 25% = 7 500 емес).
Дөңгелек диаграмма бүтіннің үлестерін көрсетеді: бүкіл дөңгелек = 100% = 360°, 1% = 3,6°. Мектепте 2 400 оқушы болса, ал «спорт» секторы — 25% болса, бұл 600 оқушы және 90° бұрыш. Бағаналы диаграмма шамаларды салыстырады: шкалаға (қай саннан басталады, қадамы қандай) және осьтердің жазуларына қараңыз.
Ең бастысы
- a санының p%-ы = a · p / 100.
- +p%: (1 + p/100)-ге көбейту; −p%: (1 − p/100)-ге.
- Бастапқы баға = жаңа баға : (1 − p/100).
- Дөңгелек диаграмма: 100% = 360°, 1% = 3,6°.
Тесттегі тұзақ
+20% және −20% бастапқы бағаны бермейді. Жеңілдікке дейінгі бастапқы бағаны пайызды қосу арқылы емес, БӨЛУ арқылы табады.
Өзіңді тексер
1. бір дұрыс жауап
Доллар бағамы — 470 тг. 23 500 тг-ге неше доллар сатып алуға болады?
- A. 50 $
- B. 45 $
- C. 55 $
- D. 500 $
Жауап пен талдауды көрсету
Дұрыс жауап: A
Талдау: 23 500 : 470 = 50 доллар. Тексеру: 50 · 470 = 23 500.
2. бір дұрыс жауап
Автокөлік 100 км-ге 7 л бензин жұмсайды. 1 л бағасы 280 тг болса, 350 км сапарға жұмсалатын бензин қанша тұрады?
- A. 6 860 тг
- B. 9 800 тг
- C. 2 450 тг
- D. 6 580 тг
Жауап пен талдауды көрсету
Дұрыс жауап: A
Талдау: Шығын: 7 · 3,5 = 24,5 л. Құны: 24,5 · 280 = 6 860 тг. 9 800 = 350 · 280 : 10 — қате пропорция.
3. бір дұрыс жауап
6 жұмысшы жұмысты 12 күнде орындайды. Сондай қарқынмен 9 жұмысшы сол жұмысты неше күнде орындайды?
- A. 8 күнде
- B. 18 күнде
- C. 9 күнде
- D. 6 күнде
Жауап пен талдауды көрсету
Дұрыс жауап: A
Талдау: Кері пропорционалдық: жұмыс көлемі 6 · 12 = 72 «адам-күн». 72 : 9 = 8 күн. 18 тура пропорция деп қате есептегенде шығады.
Конспектіні тренажерде ашу →Тегін, тіркелусіз