Орыс тілі: ҰБТ-ға дайындық
ҰБТ-дағы форматы: 40 тапсырма (бір дұрыс жауап — 25; мәтін бойынша тапсырмалар — 5; сәйкестік — 5; бір немесе бірнеше дұрыс жауап — 5), бейіндік пән.
40 тапсырма: бір жауапты 25, бір мәтін бойынша 5, сәйкестендіруге 5, бір немесе бірнеше жауапты 5. Әр тапсырмаға орта есеппен 2 минут, ең көбі — 50 ұпай.
7 бөлім: фонетика және орфография, лексика (соның ішінде бейнелеу құралдары), стилистика, морфология, жай және құрмалас сөйлем синтаксисі, мәтінмен жұмыс. Ең көп тапсырма — орфографияға, пунктуацияға және көркемдегіш құралдарға.
Әр ереже дерлік «тұзақпен» тексеріледі: ерекше сөзбен (деревянный, цыган), ұқсас сөзбен (надеть — одеть) немесе әрдайым қойыла бермейтін тыныс белгісімен (сызықша, И алдындағы үтір).
Тренажерді ашу: Орыс тілі →Тегін, тіркелусіз
ҰТО спецификациясының бөлімдері мен тақырыптары
1. Фонетика және орфография
2. Лексика
3. Стилистика
4. Морфология
5. Жай сөйлем синтаксисі
6. Құрмалас сөйлем синтаксисі
7. Мәтінмен жұмыс
Фонетика және орфография — терминдер, даталар
| -лаг-/-лож- кезектесуі | Г алдында — А, Ж алдында — О: предлагать, положить. Ерекше сөз: полог |
|---|---|
| -раст-/-ращ-/-рос- кезектесуі | СТ, Щ алдында — А, әйтпесе О: растение, выросли. Ерекше сөздер: росток, Ростов, ростовщик, отрасль |
| -кас-/-кос- кезектесуі | кейін -а- жұрнағы болса — А: касаться; әйтпесе О: коснуться |
| -зар-/-зор- кезектесуі | екпінсіз — А: заря, зарница; екпінмен — естілгендей: зорька, зарево |
| Түбірдегі ызыңнан кейінгі Ё/О | Е-мен тексеру болса — Ё: жёлтый — желтеть. Тексерусіз — О: шорох, шоколад, обжора, крыжовник |
| Ц-дан кейінгі Ы/И | түбірде — И: цифра; жалғауда және -ын жұрнағында — Ы: огурцы, сестрицын. Ерекше сөздер: цыган, цыплёнок, на цыпочках, цыкнуть |
| З/С-ға аяқталатын приставкалар | қатаң алдында — С: расписание; ұяң мен дауысты алдында — З: беззубый, избежать |
| ПРЕ- / ПРИ- | ПРЕ- = «өте» немесе «пере-»: прекрасный, преодолеть; ПРИ- = жақындық, қосылу, толық еместік: приморский, пришить, приоткрыть |
| Бөлгіш Ъ мен Ь | Ъ — дауыссызға аяқталған приставкадан кейін Е, Ё, Ю, Я алдында: подъезд; Ь — түбірде және одан кейін: вьюга, семья |
| Сын есімдердегі Н/НН | -ан-, -ян-, -ин- — бір Н: кожаный; ерекше сөздер: стеклянный, оловянный, деревянный. -онн-, -енн- және Н-ға аяқталған түбір + Н жұрнағы — НН: станционный, длинный |
| НЕ етістіктермен | бөлек: не знал; НЕ-сіз қолданылмаса — бірге: ненавидеть, негодовать, недоумевать |
| НЕ сын есімдермен | НЕ-сіз синониммен алмастыруға болса — бірге: небольшой = маленький; қарсы қойылса — бөлек: не большой, а маленький |
| ТАКЖЕ / ТАК ЖЕ | ТАКЖЕ жалғаулығы = «тоже» — бірге; ТАК ЖЕ, как… — бөлек |
| ЧТОБЫ / ЧТО БЫ | ЧТОБЫ мақсат жалғаулығы — бірге; ЧТО БЫ (демеулікті жылжытуға болады) — бөлек: что бы ни случилось |
| Етістік жалғаулары | II жіктеу (-ить етістіктері, брить, стелить және 11 ерекше сөзден басқасы): -ит, -ят; I жіктеу: -ет, -ут |
| Орфограмма | сөздегі қате жіберуге болатын және жазылуы ереже бойынша таңдалатын орын |
| Кезектесетін түбір | дауыстысы екпінге емес, ерекше ережеге қарай өзгеретін түбір: -лаг-/-лож-, -раст-/-рос- |
| Жіктеу | етістіктің жақ пен сан бойынша өзгеруі; I және II жіктеу тұйық етістік бойынша анықталады |
Лексика және бейнелеу құралдары — терминдер, даталар
| Эпитет | бейнелі анықтауыш: багряный лес, золотая осень |
|---|---|
| Теңеу | как, будто, точно, словно жалғаулықтарымен салыстыру: лес, точно терем расписной |
| Метафора | жалғаулықсыз жасырын теңеу: костёр рябины красной |
| Кейіптеу | жансызға тірінің қасиеттері берілген: вьюга злится, лес уснул |
| Гипербола / литота | әсірелеу: сто раз говорил; кішірейту: мужичок с ноготок |
| Метонимия | іргелестік бойынша ауысу: читать Пушкина, съел тарелку супа |
| Перифраз | суреттеп атау: царь зверей (лев), город на Неве (Петербург) |
| Антитеза | қарсы қою: богатый пирует — бедный горюет |
| Анафора / эпифора | жолдардың басындағы қайталау: Люблю… Люблю…; соңындағы қайталау |
| Градация | күшейту: звал, кричал, вопил |
| Инверсия | сөздердің әдеттен тыс тәртібі: «Белеет парус одинокий» |
| Оксюморон | үйлеспейтінді біріктіру: горячий снег, живой труп |
| Парцелляция | сөйлемді бөліктерге бөлу: «Он ушёл. Навсегда.» |
| Синонимдер | мағынасы жақын сөздер: отважный — храбрый |
| Антонимдер | мағынасы қарама-қарсы сөздер: щедрый — скупой |
| Омонимдер | айтылуы мен жазылуы бірдей, мағынасы әртүрлі: ключ (от двери) — ключ (родник) |
| Паронимдер | мағынасы әртүрлі ұқсас түбірлес сөздер: надеть — одеть, абонент — абонемент |
| Фразеологизм | тұтас мағыналы тұрақты тіркес: бить баклуши (бос жүру) |
| Историзм | жойылған заттың атауы: кольчуга, боярин |
| Архаизм | бар заттың ескірген атауы: ланиты (щёки), перст (палец) |
| Неологизм | әлі үйреншікті болмаған жаңа сөз |
| Плеоназм | мағынаны қайталайтын артық сөз: памятный сувенир, свободная вакансия |
Стилистика — терминдер, даталар
| Ғылыми стиль | мақсаты — білім беру; терминдер, дәлдік, логика; жанрлары: мақала, аннотация, реферат, оқулық |
|---|---|
| Ресми-іскери | мақсаты — қатынастарды реттеу; формулалар, дәлдік, эмоция жоқ; жанрлары: өтініш, анықтама, бұйрық, сенімхат, хаттама |
| Публицистикалық | мақсаты — әсер ету; өзектілік, баға, шақыру; жанрлары: газет мақаласы, очерк, репортаж, сұхбат, сөз сөйлеу |
| Көркем | мақсаты — бейне жасау; троптар мен фигуралар, барлық стильдердің сөздері; әдебиет жанрлары |
| Ауызекі | еркін қарым-қатынас; ауызекі сөздер, толымсыз сөйлемдер, диалог |
| Термин | ғылым немесе техника ұғымын дәл атайтын сөз |
| Канцелярит | орынсыз шаблонды іскери оралымдар: «в целях улучшения», «имеет место быть» |
| Сөйлеу штампы | әсерлілігін жоғалтқан жаттанды тіркес: «белое золото» (мақта) |
| Аннотация | кітаптың немесе мақаланың қысқаша сипаттамасы — ғылыми стиль жанры |
Морфология — терминдер, даталар
| Септелмейтіндердің тегі | кофе — еркек тек; пальто, метро — орта тек; авеню — әйел тек; Сочи — еркек тек (город) |
|---|---|
| Қиын тек | тюль, шампунь, рояль — еркек тек; мозоль, вуаль — әйел тек |
| Сан есімдердің септелуі | барлық бөлігі септеледі: около пятисот, о пятистах, с тремястами |
| Жинақтық (двое, трое) | ер адамдармен, дети, люди сөздерімен және тек көпше түрі бар зат есімдермен: двое друзей, трое ножниц; әйелдермен ЕМЕС: две подруги |
| Салыстыру шырайлары | красивее / более красивый; самый красивый / красивейший; болмайды: более красивее, самый красивейший |
| Бұйрық рай | положи, ляг, поезжай; болмайды: ложи, ляжь, ехай |
| Есімше мен көсемше | есімше — қимыл бойынша белгі, өзгереді (читающий); көсемше — қосымша қимыл, өзгермейді (читая, прочитав) |
| Жалғаулық пен жалғаулық сөз | жалғаулық сөз — сөйлем мүшесі, оған екпін түседі: «помню, что он сказал»; жалғаулықты алмастыруға болады: «рад, что пришёл» |
| Етістік түрі | аяқталған (что сделать? — решить) және аяқталмаған (что делать? — решать) |
| Туынды предлог | басқа сөз табынан жасалған: в течение, благодаря, несмотря на, вследствие |
| Есімдік түрлері | жіктеу, өздік (себя), тәуелдік, сұрау, қатыстық, белгісіздік (кое-что, кто-то), болымсыздық (никто), сілтеу, жалпылау (сам, весь) |
Жай сөйлемнің синтаксисі мен пунктуациясы — терминдер, даталар
| Сызықша қойылады | зат есім — зат есім (Астана — столица), тұйық етістік — тұйық етістік, сан есімдер, это, вот, значит алдында |
|---|---|
| Сызықша қойылмайды | бастауыш — есімдік (он врач), НЕ алдында, КАК, будто, словно алдында; баяндауыш — сын есім |
| Жалпылауыш сөз | бірыңғай мүшелер алдында — қос нүкте: цветы: розы, астры; бірыңғай мүшелерден кейін — сызықша: розы, астры — всё цвело |
| Қайталанатын жалғаулықтар | и солнце, и ветер, и море — бірыңғай мүшелер арасында үтір |
| Оқшауланған анықтауыш | сөзден кейінгі есімшелі оралым: Дорога, ведущая к дому, …; сөздің алдында — үтірсіз |
| Көсемшелі оралым | әрқашан бөлінеді; қимылды бастауыш жасайды: Закончив работу, мы пошли домой |
| Төл сөз | «П», — а. / А: «П». / «П, — а, — п». |
| Грамматикалық негіз | бастауыш пен баяндауыш (немесе бір тұрлаулы мүше) |
| Қаратпа сөз | сөз арналған адамды атайтын сөз; үтірмен бөлінеді және сөйлем мүшесі болмайды |
| Қыстырма сөз | сөйлеушінің көзқарасын білдіреді (конечно, наверное, к счастью, во-первых); үтірмен бөлінеді |
| Құрама есімді баяндауыш | байлам + есім бөлігі: стал врачом, был весел |
| Құрама етістікті баяндауыш | көмекші етістік + тұйық етістік: хочу учиться, начал читать |
Құрмалас сөйлемнің синтаксисі мен пунктуациясы — терминдер, даталар
| ССП-дағы И алдындағы үтір | негіздер арасында қойылады: Светило солнце, и пели птицы; ортақ мүше болса қойылмайды: Утром светило солнце и пели птицы |
|---|---|
| ЖСҚ: қос нүкте | екінші бөлік — себеп, түсіндіру, толықтыру: Я понял: он не придёт |
| ЖСҚ: сызықша | салдар, шарт, мезгіл, қарсы қою: Лес рубят — щепки летят |
| ЖСҚ: үтір | бір мезгілдегі оқиғаларды санамалау: Солнце взошло, птицы запели |
| Анықтауыш бағыныңқы | какой? — который, где, куда, чей: дом, в котором я вырос |
| Толықтауыш бағыныңқы | что? о чём? — что, чтобы, ли, где: Знаю, где ты живёшь |
| Салалас құрмалас сөйлем | бөліктері тең, салаластырғыш жалғаулықтармен байланысқан |
| Сабақтас құрмалас сөйлем | басыңқы және бағыныңқы бөліктер; байланыс — сабақтастырғыш жалғаулықтар мен жалғаулық сөздер |
| Жалғаулықсыз құрмалас сөйлем | бөліктері тек интонация мен мағына арқылы байланысқан |
Мәтінмен жұмыс — терминдер, даталар
| Тақырып және негізгі ой | тақырып — мәтін не туралы; негізгі ой — автор не айтқысы келеді (көбіне басында немесе соңында) |
|---|---|
| Сөйлемдердің байланысу құралдары | есімдіктер, синонимдер, қайталау, жалғаулықтар, қыстырма сөздер, сөз тәртібі |
| Риторикалық сұрақ | жауап талап етпейтін сұрақ: мәселе қояды, оқырманды тартады |
| Публицистика жанрлары | мақала, очерк, жол очеркі, хабарлама, репортаж, сұхбат, пресс-релиз, көпшілік алдында сөйлеу |
| Баяндау | оқиғалар туралы олардың реттілігімен айту |
| Сипаттау | заттың, жердің, адамның белгілерін бейнелеу |
| Пайымдау | тезис, дәлелдер, қорытынды; «почему?» сұрағына жауап береді |
| Автор ұстанымы | автордың мәселеге көзқарасы; көбіне қорытындыда білдіріледі |
Өзіңді тексер
1. бір дұрыс жауап
В каком слове на месте пропуска пишется буква А?
- A. р..стение
- B. пол..жить
- C. к..снуться
- D. выр..сли
Жауап пен талдауды көрсету
Дұрыс жауап: A
Талдау: Кезектесетін түбірлер: -раст-/-рос- — СТ және Щ алдында А (растение), С алдында О (выросли); -лаг-/-лож- — Ж алдында О (положить); -кас-/-кос- — кейін -а- жұрнағы болса А (касаться), әйтпесе О (коснуться).
2. бір дұрыс жауап
В каком слове после шипящего в корне под ударением пишется буква Ё?
- A. ж..лтый
- B. ш..рох
- C. обж..ра
- D. ш..колад
Жауап пен талдауды көрсету
Дұрыс жауап: A
Талдау: Түбірде екпінмен ызың дыбыстан кейін түбірлес сөзде Е болса, Ё жазылады: жёлтый — желтеть. Шорох, шоколад сөздерінде Е-мен тексеру жоқ — О жазылады; обжора — О жазылатын ерекше сөз.
3. бір дұрыс жауап
В каком предложении НЕ с глаголом пишется слитно?
- A. Он (не)навидел ложь.
- B. Он (не)знал ответа.
- C. Мы (не)успели на поезд.
- D. Она (не)смогла прийти.
Жауап пен талдауды көрсету
Дұрыс жауап: A
Талдау: НЕ етістіктермен бөлек жазылады, НЕ-сіз қолданылмайтын етістіктерден басқасы: ненавидеть, негодовать, недоумевать, нездоровиться. «Навидеть» деген сөз жоқ — сондықтан бірге жазылады.
4. бір дұрыс жауап
В каком случае НЕ с прилагательным пишется раздельно?
- A. (не)большой, а маленький дом
- B. (не)большой дом у реки
- C. (не)брежный ответ
- D. (не)весёлая история
Жауап пен талдауды көрсету
Дұрыс жауап: A
Талдау: А жалғаулығымен қарсы қойылғанда НЕ бөлек жазылады: не большой, а маленький. Қарсы қою болмаса және НЕ-сіз синониммен алмастыруға болса — бірге (небольшой = маленький); небрежный сөзі НЕ-сіз қолданылмайды.
5. бір дұрыс жауап
В каком слове на месте пропуска пишется Ъ?
- A. под..езд
- B. в..юга
- C. сем..я
- D. пол..ёт
Жауап пен талдауды көрсету
Дұрыс жауап: A
Талдау: Дауыссызға аяқталған приставкадан кейін Е, Ё, Ю, Я алдында Ъ жазылады: подъезд (под- + езд). Түбірдің ішінде және одан кейін бұл әріптердің алдында бөлгіш Ь жазылады: вьюга, семья, польёт.
Осы пәні бар бейіндік жұптар
- Орыс тілі + Орыс әдебиеті