5–10-тақырыптар. Сөз мағыналары, синонимдер мен антонимдер, омонимдер мен паронимдер, фразеологизмдер, кірме сөздер, троптар мен сөйлеу фигуралары
Орыс тілі · Лексика
Сөздің тура мағынасы (золотое кольцо — алтыннан) және ауыспалы мағынасы (золотые руки — шебер) болады. Көп мағыналы сөздердің байланысты бірнеше мағынасы бар, омонимдер айтылуы мен жазылуы бойынша сәйкес келеді, бірақ мағыналары байланыссыз (ключ от двери және ключ-родник). Синонимдер мағынасы жағынан жақын (отважный — храбрый), антонимдер қарама-қарсы (щедрый — скупой). Паронимдер — мағынасы әртүрлі ұқсас түбірлес сөздер: надеть (өзіне) — одеть (біреуді), абонент (байланысты пайдаланушы) — абонемент (пайдалану құқығы), эффектный (әсер қалдыратын) — эффективный (нәтиже беретін).
Фразеологизм — тұтас мағыналы тұрақты тіркес: бить баклуши (бос жүру), сломя голову (өте тез), спустя рукава (немқұрайлы), засучив рукава (ыждағатпен). Кірме сөздер басқа тілдерден енген: компьютер (ағылш.), балет (франц.), пианино (итал.), бутерброд (неміс). Көнерген сөздер — историзмдер (жойылған заттардың атаулары: кольчуга, боярин) және архаизмдер (бар заттардың ескі атаулары: ланиты — щёки). Неологизмдер — жаңа сөздер. Кәсіби сөздер мен терминдер белгілі салада қолданылады.
Троптар — ауыспалы мағынадағы сөздер: эпитет (багряный лес), как, будто, словно жалғаулықтары бар теңеу (глаза как звёзды), метафора — жасырын теңеу (костёр рябины красной), кейіптеу (вьюга злится), гипербола — әсірелеу (сто раз говорил), литота — кішірейту (мужичок с ноготок), метонимия — іргелестік бойынша ауысу (читать Пушкина), перифраз — суреттеп атау (царь зверей), аллегория — астарлау (лиса — айлакерлік).
Стилистикалық фигуралар — сөйлемнің ерекше құрылысы: антитеза (қарсы қою), анафора (жолдардың басындағы қайталау), эпифора (соңындағы қайталау), градация (күшейту: звал, кричал, вопил), инверсия (әдеттен тыс сөз тәртібі: «Белеет парус одинокий»), риторикалық сұрақ пен леп, парцелляция (сөйлемді бөлу: «Он ушёл. Навсегда.»), оксюморон (горячий снег). Сөйлеу қателері: плеоназм (памятный сувенир), тавтология (спросить вопрос), штамптар мен канцеляризмдер.
Ең бастысы
- Теңеу — жалғаулықпен, метафора — жалғаулықсыз.
- Надеть — өзіне, одеть — біреуді.
- Историзм — зат жоқ, архаизм — зат бар, сөзі ескірген.
- Градация — күшейту, антитеза — қарсы қою, анафора — басындағы қайталау.
Тесттегі тұзақ
Кейіптеу мен метафораны шатастыру оңай: жансыз адам сияқты әрекет етсе («лес уснул», «вьюга злится») — бұл кейіптеу. «Море смеялось» де кейіптеу, оны жиі метафора деп те атайды. ҰБТ-да ең дәл терминді таңдаңыз.
Өзіңді тексер
1. бір дұрыс жауап
В каком сочетании слово ЗОЛОТОЙ употреблено в переносном значении?
- A. золотые руки мастера
- B. золотое кольцо
- C. золотой слиток
- D. золотая монета
Жауап пен талдауды көрсету
Дұрыс жауап: A
Талдау: «Золотые руки» — шебер, өнерлі: «алтыннан жасалған» деген тура мағына адамның қасиетіне ауысқан. Қалған тіркестерде металл туралы айтылған — тура мағына.
2. бір дұрыс жауап
Подберите синоним к слову ОТВАЖНЫЙ.
- A. храбрый
- B. трусливый
- C. осторожный
- D. надменный
Жауап пен талдауды көрсету
Дұрыс жауап: A
Талдау: Отважный және храбрый — синонимдер: «қорқынышты білмейтін». Трусливый — антоним, осторожный мен надменный («тәкаппар») — басқа мағынадағы сөздер.
3. бір дұрыс жауап
Какая пара слов является антонимами?
- A. щедрый — скупой
- B. смелый — храбрый
- C. кричать — орать
- D. дом — жилище
Жауап пен талдауды көрсету
Дұрыс жауап: A
Талдау: Антонимдер — мағынасы қарама-қарсы сөздер: щедрый — скупой. Қалған жұптар — синонимдер.
Конспектіні тренажерде ашу →Тегін, тіркелусіз