1–4-тақырыптар. Түбірдегі дауысты және дауыссыздар, НЕ әртүрлі сөз таптарымен, приставкалар, жұрнақтар, жалғаулар, омоним сөз таптары
Орыс тілі · Фонетика және орфография
Түбірдегі екпінсіз дауысты екпінмен тексеріледі: вода — воды, лесник — лес. Тексерілмейтін дауыстылар сөздік бойынша жатталады (собака, берёза). Ерекше топ — екпін көмектеспейтін кезектесетін түбірлер: -лаг-/-лож- (Г алдында — А: слагать, Ж алдында — О: сложить), -раст-/-ращ-/-рос- (СТ және Щ алдында — А: растение, выращенный; С алдында — О: выросли; ерекше сөздер росток, Ростов, ростовщик, отрасль), -кас-/-кос- (-а- жұрнағымен — А: касаться), -бир-/-бер-, -мир-/-мер-, -тир-/-тер- (-а- жұрнағымен — И: собирать, замирать), -зар-/-зор- (екпінсіз А: заря), -гор-/-гар- (екпінсіз О: загорать).
Түбірдегі дауыссыздар олардан кейін дауысты немесе үнді дыбыс тұратындай етіп тексеріледі: дуб — дубы, сладкий — сладок. Ъ дауыссызға аяқталған приставкалардан кейін Е, Ё, Ю, Я алдында жазылады (подъезд, объявление), Ь — сөз ішінде осы әріптер мен И алдында (вьюга, семья, соловьи). З/С-ға аяқталатын приставкалар: қатаң дауыссыз алдында — С (расписать), ұяң мен дауысты алдында — З (избежать). ПРЕ- «өте» мағынасын береді немесе «пере-» сөзіне жақын (прекрасный, преградить), ПРИ- — жақындауды, қосылуды, әрекеттің толық еместігін білдіреді (приехать, пришить, приоткрыть).
НЕ етістіктермен бөлек жазылады (не знал), НЕ-сіз қолданылмайтын сөздерден басқасы (ненавидеть, негодовать). Зат есім, сын есім және -о-ға аяқталатын үстеулермен НЕ сөз НЕ-сіз қолданылмаса (неряха) немесе оны НЕ-сіз синониммен алмастыруға болса (недруг = враг, небольшой = маленький) бірге, ал А жалғаулығымен қарсы қойылса (не большой, а маленький) бөлек жазылады. Болымсыздық есімдіктерімен: екпінмен НЕ (некого), екпінсіз НИ (никого); предлогпен — бөлек (не у кого, ни у кого).
Түбірде ызың дыбыстардан кейін екпінмен Е-мен тексеру болса Ё (жёлтый — желтеть), әйтпесе О жазылады (шорох, обжора). Ц-дан кейін түбірде И (цифра), жалғауларда және -ын жұрнағында Ы жазылады (огурцы, сестрицын); ерекше сөздер: цыган, цыплёнок, на цыпочках, цыкнуть. Етістіктің жіктік жалғаулары жіктеуге байланысты: II жіктеу — -ить етістіктері (брить, стелить-тен басқасы) және 11 ерекше етістік (гнать, держать, дышать, слышать, смотреть, видеть, ненавидеть, обидеть, терпеть, вертеть, зависеть) — -ишь, -ит, -ят жалғаулары; қалғандары — I жіктеу: -ешь, -ет, -ут.
Омоним сөз таптары мағына және алмастыру арқылы ажыратылады: ТАКЖЕ (жалғаулық = тоже) — ТАК ЖЕ (как…); ТОЖЕ — ТО ЖЕ (что и…); ЧТОБЫ (мақсат) — ЧТО БЫ (демеулікті жылжытуға болады); ЗАТО (= но) — ЗА ТО (за то, что…); ПОЭТОМУ (= по этой причине) — ПО ЭТОМУ (по этому мосту). ЖЕ немесе БЫ демеулігін мағынаны жоғалтпай алып тастауға болса — сөздер бөлек жазылады.
Ең бастысы
- Кезектесетін түбірлер екпінмен емес, тек ережемен тексеріледі.
- Ъ — приставкадан кейін Е, Ё, Ю, Я алдында; Ь — түбірде.
- НЕ етістіктермен бөлек, ненавидеть, негодовать, нездоровиться-тен басқасы.
- ТАКЖЕ = тоже; ЧТОБЫ = для того чтобы.
Тесттегі тұзақ
Ерекше сөздер тікелей жауап нұсқаларына қойылады: росток, Ростов, отрасль (СТ алдында -рос-), цыган (Ц-дан кейін Ы), деревянный (-ян-да НН), обжора (Ж-дан кейін О). Нұсқа «ереже бойынша» көрінсе, ол ерекше сөз емес пе екенін тексеріңіз.
Өзіңді тексер
1. бір дұрыс жауап
В каком слове пишется приставка ПРИ-?
- A. пр..морский
- B. пр..красный
- C. пр..одолеть
- D. пр..зирать
Жауап пен талдауды көрсету
Дұрыс жауап: A
Талдау: ПРИ- жақындықты, қосылуды, әрекеттің толық еместігін білдіреді: приморский — «теңіз жанындағы». ПРЕ- мағынасы «өте» немесе «пере-» сөзіне жақын: прекрасный (өте әдемі), преодолеть; презирать сөзінде — сөздік бойынша ПРЕ-.
2. бір дұрыс жауап
В каком слове на конце приставки пишется буква С?
- A. ра..писание
- B. бе..зубый
- C. и..бежать
- D. ра..долье
Жауап пен талдауды көрсету
Дұрыс жауап: A
Талдау: З/С-ға аяқталатын приставкалар: қатаң дауыссыздың алдында С жазылады (расписание — П алдында), ұяң дауыссыз бен дауыстының алдында — З (беззубый, избежать, раздолье).
3. бір дұрыс жауап
В каком слове пишется НН?
- A. деревя..ый
- B. серебря..ый
- C. кожа..ый
- D. глиня..ый
Жауап пен талдауды көрсету
Дұрыс жауап: A
Талдау: Сын есімнің -ан-, -ян- жұрнақтары бір Н-мен жазылады: серебряный, кожаный, глиняный. НН жазылатын ерекше сөздер: стеклянный, оловянный, деревянный.
Конспектіні тренажерде ашу →Тегін, тіркелусіз