23–25-тақырыптар. Құрмалас сөйлемдердегі байланыс құралдары мен тыныс белгілері, соның ішінде байланыс түрлері әртүрлі сөйлемдер
Орыс тілі · Құрмалас сөйлем синтаксисі
Салалас құрмалас сөйлем тең бөліктерден тұрады, олар и, а, но, или, да, однако, зато жалғаулықтарымен жалғанады. Бөліктер арасына үтір қойылады (Светило солнце, и пели птицы), бірақ бөліктердің ортақ тұрлаусыз мүшесі немесе ортақ қыстырма сөзі болса (Утром светило солнце и пели птицы), сондай-ақ бөліктер интонациямен біріккен сұраулы, бұйрықты немесе лепті сөйлемдер болса, қойылмайды.
Сабақтас құрмалас сөйлем басыңқы және бағыныңқы бөліктерден тұрады; бағыныңқы сабақтастырушы жалғаулықтармен (что, чтобы, потому что, если, когда, хотя) немесе жалғаулық сөздермен (который, где, куда, кто, что) жалғанады. Бағыныңқы түрлері: анықтауыш (какой? — дом, в котором я вырос), толықтауыш (что? — знаю, что ты придёшь), пысықтауыш — мезгіл (когда?), мекен (где?), себеп (почему?), мақсат (зачем?), шарт (при каком условии?), қарсылықты (несмотря на что?), салыстыру, салдар.
Жалғаулықсыз құрмалас сөйлем: үтір — санамалағанда (Солнце взошло, птицы запели); қос нүкте — екінші бөлік біріншінің себебін атаса, түсіндірсе немесе толықтырса (Я понял: он не придёт); сызықша — екінші бөлік салдарды, шартты, мезгілді немесе қарсы қоюды білдірсе (Лес рубят — щепки летят). Байланыс түрлері әртүрлі сөйлемдерде алдымен барлық негізді тауып, сосын әр жұп бөліктің байланысын анықтайды; жалғаулықтар қатар келгенде (что если, что когда) екінші бөлік («то», «так») болмаса, олардың арасына үтір қойылады.
Ең бастысы
- Ортақ тұрлаусыз мүше болса, И алдында үтір жоқ.
- Бағыныңқының түрі — басыңқыдан қойылған сұрақ бойынша.
- ЖСҚ: «:» — себеп, түсіндіру; «—» — салдар, шарт.
- Алдымен негіздерді санаңыз.
Тесттегі тұзақ
«Где» сөзі анықтауыш бағыныңқыны да (город, где я родился — какой?), толықтауыш бағыныңқыны да (не знаю, где он живёт — что?) бастайды. Бағыныңқының түрі жалғаулық сөзге емес, сұраққа байланысты.
Өзіңді тексер
1. бір дұрыс жауап
Укажите сложноподчинённое предложение.
- A. Я знаю, что ты придёшь.
- B. Шёл дождь, и дул ветер.
- C. Солнце село — стало прохладно.
- D. Мы шли и разговаривали.
Жауап пен талдауды көрсету
Дұрыс жауап: A
Талдау: Сабақтас құрмалас сөйлемде бір бөлігі екіншісіне тәуелді және сабақтастырушы жалғаулықпен немесе жалғаулық сөзбен (что, когда, потому что, который) жалғанады. Екінші сөйлем — салалас, үшінші — жалғаулықсыз, төртінші — бірыңғай баяндауыштары бар жай сөйлем.
2. бір дұрыс жауап
Определите вид придаточного: «Я вернулся домой, когда стемнело».
- A. времени
- B. причины
- C. цели
- D. условия
Жауап пен талдауды көрсету
Дұрыс жауап: A
Талдау: Бағыныңқы сөйлем «когда?» сұрағына жауап береді және «когда» жалғаулығымен жалғанады — мезгіл бағыныңқы.
3. сәйкестік
Установите соответствие между предложением и видом придаточного.
- A. Мы пошли гулять, потому что выглянуло солнце.
- B. Если пойдёт дождь, мы останемся дома.
- 1. придаточное причины
- 2. придаточное условия
- 3. придаточное цели
- 4. придаточное места
Жауап пен талдауды көрсету
Дұрыс жауап: A — 1, B — 2
Талдау: «Потому что» себепті білдіреді (неге серуендеуге шықтық?), «если» — шартты (қандай жағдайда қаламыз?).
Конспектіні тренажерде ашу →Тегін, тіркелусіз