17–22-тақырыптар. Жай және күрделенген сөйлемдегі тыныс белгілері: сызықша, бірыңғай мүшелер, қаратпалар, қыстырма сөздер, оқшаулаулар, нақтылаулар, төл сөз
Орыс тілі · Жай сөйлем синтаксисі
Бастауыш пен баяндауыш арасына екеуі де атау септіктегі зат есіммен (Астана — столица), тұйық етістікпен (Жизнь прожить — не поле перейти), сан есіммен (Семью пять — тридцать пять) берілсе, сондай-ақ это, вот, значит сөздерінің алдына сызықша қойылады. Бастауыш жіктеу есімдігі болса (Он врач), баяндауыш алдында НЕ (Брат не студент) немесе как, будто, словно теңеу жалғаулығы (Небо как море) тұрса, қойылмайды.
Бірыңғай мүшелер үтірмен бөлінеді; қайталанатын жалғаулықтарда (и… и…, ни… ни…) үтір біріншісінен басқа әрқайсысының алдына қойылады: и солнце, и ветер, и море. Жалпылауыш сөзден кейін бірыңғай мүшелер алдында — қос нүкте (цветы: розы, лилии), бірыңғай мүшелерден кейін жалпылауыш сөз алдында — сызықша (Розы, лилии — всё цвело). Қаратпа мен қыстырма сөздер (конечно, наверное, к счастью, во-первых, по-моему) үтірмен бөлінеді; демеуліктер мен үстеулер (даже, всё-таки, вдруг, будто, вряд ли) бөлінбейді.
Оқшауланған анықтауыштар: анықталатын сөзден кейінгі есімшелі оралым бөлінеді (Дорога, ведущая к дому, заросла), алдында — әдетте бөлінбейді (Ведущая к дому дорога заросла). Көсемшелі оралым әрқашан бөлінеді; оның қимылын баяндауыштың қимылын жасайтын адам орындауы керек («Подъезжая к станции, у меня слетела шляпа» — қате). Нақтылаушы мүшелер алдыңғы сөзді түсіндіреді және үтірмен бөлінеді: Внизу, у реки, горели костры.
Төл сөз: «П», — а. / А: «П». / «П, — а, — п». / «П! — а. — П». Сұрау және леп белгілері тырнақшаның ішіне, автор сөзінен кейінгі үтір мен нүкте сыртына қойылады. Дәйексөз төл сөз ретінде рәсімделеді немесе сөйлемге кіші әріппен енгізіледі: Пушкин писал, что «привычка свыше нам дана». Толымсыз сөйлемдерде түсіп қалған мүшенің орнына сызықша қойылады: Мне досталось яблоко, ему — груша.
Ең бастысы
- Сызықша: зат есім — зат есім; сызықша жоқ: он врач, не студент, как море.
- Есімшелі оралым сөзден кейін оқшауланады, көсемшелі — әрқашан.
- Қыстырма сөздер бөлінеді, даже, всё-таки демеуліктері — жоқ.
- «П», — а. — тырнақшадан кейін үтір, автор сөзі кіші әріппен.
Тесттегі тұзақ
Жалпылауыш сөзсіз баяндауыш пен толықтауыштың арасына қос нүкте қоймаңыз: «В саду росли: цветы…» — қате. Қос нүкте тек жалпылауыш сөзден кейін керек.
Өзіңді тексер
1. бір дұрыс жауап
В каком предложении между подлежащим и сказуемым нужно поставить тире? (Знаки препинания не расставлены.)
- A. Астана столица Казахстана.
- B. Он врач.
- C. Брат не студент.
- D. Ночь тиха.
Жауап пен талдауды көрсету
Дұрыс жауап: A
Талдау: Бастауыш пен баяндауыш атау септіктегі зат есімдермен берілсе, сызықша қойылады: Астана — столица. Бастауыш жіктеу есімдігі болса (он врач), баяндауыш алдында НЕ тұрса (не студент), баяндауыш сын есім болса (тиха), қойылмайды.
2. бір дұрыс жауап
Укажите предложение с правильной пунктуацией.
- A. В саду росли цветы: розы, лилии, астры.
- B. В саду росли цветы: розы лилии астры.
- C. В саду росли: цветы, розы, лилии, астры.
- D. В саду, росли цветы: розы, лилии, астры.
Жауап пен талдауды көрсету
Дұрыс жауап: A
Талдау: Жалпылауыш сөзден (цветы) кейін бірыңғай мүшелердің алдында қос нүкте қойылады, бірыңғай мүшелердің өзі үтірмен бөлінеді. Баяндауыш пен толықтауыштың арасына қос нүкте қойылмайды.
3. бір дұрыс жауап
В каком предложении есть обращение?
- A. Друг мой, не грусти!
- B. Мой друг не грустит.
- C. Друга моего зовут Асан.
- D. Другу я написал письмо.
Жауап пен талдауды көрсету
Дұрыс жауап: A
Талдау: Қаратпа сөз сөз арналған адамды атайды және үтірмен бөлінеді: «Друг мой, не грусти!» Қалған сөйлемдерде «друг» — бастауыш немесе толықтауыш.
Конспектіні тренажерде ашу →Тегін, тіркелусіз