13–16-тақырыптар. Есім сөз таптары және олардың қиысуы, сан есім, сын есім, есімдік септік формалары, етістік және оның формалары, көмекші сөз таптары
Орыс тілі · Морфология
Зат есімнің тегі, саны және септігі бар. Септелмейтін кірме сөздердің тегі: жансыз заттарды білдіретіндері — орта тек (пальто, метро, кафе), бірақ кофе — еркек тек; жануарларды білдіретіндері — еркек тек (кенгуру, шимпанзе); географиялық атаулар — тектік сөздің тегі бойынша (Сочи — город — еркек тек, Миссисипи — река — әйел тек). Қиын жағдайлар: тюль, шампунь, рояль — еркек тек; мозоль, вуаль — әйел тек. Сын есімдер, есімдіктер және есімшелер зат есіммен тек, сан және септік бойынша қиысады.
Есептік сан есімдердің барлық бөлігі септеледі: пятьсот — пятисот — пятистам — пятьюстами — о пятистах. Жинақтық сан есімдер (двое, трое, четверо) адамды білдіретін еркек тектес зат есімдермен (двое друзей), дети, люди сөздерімен және тек көпше түрі бар зат есімдермен (трое суток, двое ножниц) тіркеседі; әйел тектес зат есімдермен тіркеспейді (две подруги). Оба — еркек және орта текпен, обе — әйел текпен (обеим сёстрам).
Салыстыру шырайлары: жай салыстырмалы (красивее), құрама (более красивый); жай күшейтпелі (красивейший), құрама (самый красивый). Араластыруға болмайды: «более красивее», «самый красивейший». Етістік: түр (аяқталған — что сделать?, аяқталмаған — что делать?), рай, шақ, жіктеу. Бұйрық рай: положи, ляг, поезжай, бірақ «ложи», «ляжь», «ехай» емес. Есімше — заттың қимыл бойынша белгісі, өзгереді (читающий, написанный); көсемше — қосымша қимыл, өзгермейді (читая, написав).
Көмекші сөз таптары: предлогтар (туынды емес — в, на, из-за; туынды — в течение, благодаря, вследствие, несмотря на), жалғаулықтар, демеуліктер. Благодаря, согласно, вопреки барыс септігін талап етеді: согласно приказу. Құрмалас сөйлемдерде жалғаулық пен жалғаулық сөз ажыратылады: жалғаулық сөз (что, где, который) — бағыныңқының мүшесі, оған екпін түседі («помню, что он сказал»); жалғаулық (что, будто, чтобы) — тек бөліктерді байланыстырады («рад, что пришёл»).
Ең бастысы
- Кофе — еркек тек; тюль, шампунь — еркек тек.
- Около пятисот; жинақтық сан есімдер әйел текпен қолданылмайды.
- «Более красивее» және «самый красивейший» деп айтуға болмайды.
- Положи, ляг, поезжай — бұйрық райдың дұрыс формалары.
Тесттегі тұзақ
Двое подруг, обоих девочек, ложи, ехай, более лучше — ҰБТ жауап нұсқалары ретінде беретін әдеттегі қателер. Дұрысы: две подруги, обеих девочек, положи, поезжай, лучше.
Өзіңді тексер
1. бір дұрыс жауап
Какого рода существительное КОФЕ?
- A. мужского
- B. среднего
- C. женского
- D. общего
Жауап пен талдауды көрсету
Дұрыс жауап: A
Талдау: Кофе — септелмейтін еркек тектес зат есім: чёрный кофе, крепкий кофе. Ауызекі сөйлеуде орта тек те кездеседі, бірақ әдеби норма — еркек тек.
2. бір дұрыс жауап
Какого рода существительное ТЮЛЬ?
- A. мужского
- B. женского
- C. среднего
- D. общего
Жауап пен талдауды көрсету
Дұрыс жауап: A
Талдау: Тюль — еркек тек: белый тюль, новый тюль. Сол сияқты: шампунь, рояль, толь. Әйел тектес сөздер, мысалы, мозоль, вуаль.
3. бір дұрыс жауап
Укажите правильное сочетание.
- A. около пятисот рублей
- B. около пятиста рублей
- C. около пятьсот рублей
- D. около пятистах рублей
Жауап пен талдауды көрсету
Дұрыс жауап: A
Талдау: «Около» ілік септігін талап етеді: пятьсот → пятисот (екі бөлігі де септеледі). Пятистах — жатыс септік (о пятистах).
Конспектіні тренажерде ашу →Тегін, тіркелусіз