Информатика: ҰБТ-ға дайындық
ҰБТ-дағы форматы: 40 тапсырма (бір дұрыс жауап — 25; мәтін бойынша тапсырмалар — 5; сәйкестік — 5; бір немесе бірнеше дұрыс жауап — 5), бейіндік пән.
40 тапсырма: бір жауапты 25, бір контекст бойынша 5 (әдетте Python программасы немесе кесте), сәйкестендіруге 5, бір немесе бірнеше жауапты 5. Әр тапсырмаға орта есеппен 2 минут, ең көбі — 50 ұпай.
6 бөлім және 13 тақырып: компьютер құрылғылары мен желілер, ақпаратты өлшеу және санау жүйелері, логика, Python тілінде программалау, аппараттық және программалық қамтамасыз ету, деректер қоры және SQL, заманауи АТ, электрондық кестелер және веб-жобалау.
Тапсырмалардың шамамен үштен бірі — есептеу: санды аудару, файл көлемін табу, программа не шығаратынын немесе сұраныс неше жол қайтаратынын анықтау. Оларды «еске түсіру» мүмкін емес — қадамдап ұқыпты орындау керек.
Тренажерді ашу: Информатика →Тегін, тіркелусіз
ҰТО спецификациясының бөлімдері мен тақырыптары
1. Компьютерлік жүйелер
- Тақырып 1. Компьютер құрылғылары
- Тақырып 2. Компьютерлік желілер. Компьютерлік желілерді ұйымдастыру. Ақпараттық қауіпсіздік
2. Ақпараттық процестер
- Тақырып 3. Ақпаратты ұсыну және өлшеу. Ақпаратты кодтау
- Тақырып 4. Санау жүйелері
- Тақырып 5. Компьютердің логикалық негіздері
3. Компьютерлік ойлау
- Тақырып 6. Python программалау тілінде алгоритмдерді программалау
- Тақырып 7. Алгоритмдер және программалар (функция, рекурсия, жолдармен жұмыс, файлдармен жұмыс, сұрыптау, граф)
4. Аппараттық және программалық қамтамасыз ету
5. Ақпараттық процестер мен жүйелер
- Тақырып 9. Реляциялық деректер қоры
- Тақырып 10. Деректер қорын әзірлеу. Құрылымдалған сұраныстар
- Тақырып 11. Ақпараттық технологиялар дамуының заманауи үрдістері. IT Startup. 3D-модельдеу
6. Ақпараттық объектілерді құру және түрлендіру
Компьютерлік жүйелер: құрылғылар, желілер, қауіпсіздік — терминдер, даталар
| Жіберілген деректер көлемі | Q = q · t (жылдамдық · уақыт) |
|---|---|
| Файлды жіберу уақыты | t = Q / q |
| Жылдамдықты аудару | 1 байт/с = 8 бит/с; 1 Мбит/с = 1024 Кбит/с |
| IPv4-адрес | 0-ден 255-ке дейінгі 4 сан = 32 бит |
| Тактілік жиілік | герцпен: 1 ГГц = секундына 10⁹ такт |
| Процессор (CPU) | программа командаларын орындайды; арифметикалық-логикалық құрылғыдан және басқару құрылғысынан тұрады |
| Жедел жад (ЖСҚ, RAM) | жұмыс істеп тұрған программаларға арналған жылдам жад; өшіргенде деректер жоғалады |
| Тұрақты жад (ТЖҚ, ROM) | бастапқы жүктеу программасын (BIOS) сақтайды; деректер қоректенусіз сақталады |
| Кэш-жад | жиі қолданылатын деректерге арналған процессордың аса жылдам жады |
| «Жұлдыз» топологиясы | әр компьютер орталық құрылғыға (коммутаторға) қосылған |
| Маршрутизатор | әртүрлі желілерді қосып, пакеттердің маршрутын таңдайды |
| DNS | домендік атау бойынша IP-адресті табатын қызмет |
| HTTPS | веб-беттерді шифрлап жіберетін хаттама |
| Фишинг | жалған хаттар мен сайттар арқылы құпиясөздер мен карта деректерін алдап алу |
| Екі факторлы аутентификация | құпиясөз және екінші растау — SMS немесе қосымшадағы код арқылы кіру |
| Электрондық цифрлық қолтаңба (ЭЦҚ) | құжат авторын және құжаттың өзгертілмегенін растайды |
Ақпараттық процестер: өлшеу, санау жүйелері, логика — терминдер, даталар
| Ақпарат бірліктері | 1 байт = 8 бит; 1 Кбайт = 1024 байт; 1 Мбайт = 1024 Кбайт; 1 Гбайт = 1024 Мбайт |
|---|---|
| Әліпби қуаты | N = 2ⁱ (i — бір таңбаның биттегі салмағы) |
| Мәтін көлемі | I = K · i (таңбалар саны · таңба салмағы) |
| Растрлық кескін көлемі | I = ені · биіктігі · түс тереңдігі |
| Дыбыс көлемі | I = жиілік · тереңдік · уақыт · арналар саны |
| Ондық жүйеге аудару | негіз дәрежелеріне көбейтілген цифрлардың қосындысы: 1011₂ = 8 + 0 + 2 + 1 = 11 |
| Екілік ↔ сегіздік | үш цифрдан (триадалар): 110 101₂ = 65₈ |
| Екілік ↔ он алтылық | төрт цифрдан (тетрадалар): 1101 1010₂ = DA₁₆ |
| Ақиқат кестесіндегі жолдар | 2ⁿ (n — айнымалылар саны) |
| Де Морган заңдары | ¬(A ∧ B) = ¬A ∨ ¬B; ¬(A ∨ B) = ¬A ∧ ¬B |
| Импликация НЕМЕСЕ арқылы | A → B = ¬A ∨ B |
| Іздеудегі сұраныстар | |A ∪ B| = |A| + |B| − |A ∩ B| |
| Бит | ақпараттың ең кіші бірлігі: бір екілік разряд (0 немесе 1) |
| Түс тереңдігі | бір пиксельдің түсін кодтауға бөлінген бит саны |
| Дискреттеу жиілігі | жазу кезінде дыбыс деңгейі секундына неше рет өлшенетіні |
| Конъюнкция (ЖӘНЕ, ∧) | тек екі пікір де ақиқат болғанда ақиқат |
| Дизъюнкция (НЕМЕСЕ, ∨) | тек екі пікір де жалған болғанда жалған |
| Инверсия (ЕМЕС, ¬) | пікірдің мәнін қарама-қарсыға өзгертеді |
| Импликация (→) | тек ақиқаттан жалған шыққанда (1 → 0) жалған |
| Жоққа шығарушы НЕМЕСЕ (⊕) | пікірлердің мәндері әртүрлі болғанда ақиқат |
| Эквиваленция (≡) | пікірлердің мәндері бірдей болғанда ақиқат |
Компьютерлік ойлау: Python және алгоритмдер — терминдер, даталар
| Бүтін бөлу және қалдық | 7 // 2 = 3; 7 % 2 = 1; 7 / 2 = 3.5 |
|---|---|
| Дәрежеге шығару | 2 ** 3 = 8 |
| range(a, b, h) | a-дан b − 1-ге дейін h қадаммен сандар: range(2, 10, 3) → 2, 5, 8 |
| a[i:j] кесіндісі | i-ден j − 1-ге дейінгі индексті элементтер; a[::-1] — кері ретпен |
| Индекстер | нөлден: a[0] — бірінші, a[-1] — соңғы |
| open() режимдері | "r" — оқу, "w" — тазартып жазу, "a" — соңына қосып жазу |
| Ағаштағы қабырғалар | n − 1 (n — төбелер саны) |
| Сыбайластық матрицасы бойынша қабырғалар | бірліктер саны : 2 (бағытталмаған граф) |
| Бинарлық іздеу қадамдары | log₂ n-нен артық емес: 1000 элемент үшін — 10 |
| «Көпіршіктегі» алмасулар (ең нашар жағдай) | n(n − 1) / 2 |
| input() | пернетақтадан жол оқиды; сан былай алынады: int(input()) |
| break | циклді бірден аяқтайды |
| continue | цикл денесінің қалған бөлігін өткізіп, келесі қайталауға көшеді |
| return | функцияны аяқтап, мәнді шақырылған жерге қайтарады |
| Рекурсия | функция өзін-өзі шақырады; базалық жағдай керек, әйтпесе шақырулар бітпейді |
| append(x) | тізім әдісі: элементті соңына қосады |
| split() | жол әдісі: оны бөлгіш бойынша бөліктер тізіміне бөледі |
| sorted(a) | жаңа сұрыпталған тізім қайтарады, бастапқысы өзгермейді |
| Көпіршікті сұрыптау | көрші элементтерді салыстырып, ретімен тұрмаса, орындарын ауыстырады |
| Сыбайластық матрицасы | граф кестесі: жол мен бағанның қиылысындағы 1 — төбелер қабырғамен қосылған |
Аппараттық және программалық қамтамасыз ету — терминдер, даталар
| «?» маскасы | дәл бір кез келген таңба |
|---|---|
| «*» маскасы | таңбалардың кез келген тізбегі, соның ішінде бос тізбек |
| Файлдың толық атауы | диск:\бума\ішкі бума\атау.кеңейтілім |
| Құжат кеңейтілімдері | .docx — мәтін, .xlsx — кесте, .pptx — презентация |
| Архив кеңейтілімдері | .zip, .rar, .7z |
| Операциялық жүйе | басты жүйелік программа: құрылғыларды, файлдарды және программалардың іске қосылуын басқарады (Windows, Linux, Android) |
| Драйвер | операциялық жүйе нақты құрылғыны басқаратын программа |
| BIOS (UEFI) | ТЖҚ-дағы программа: қосылғанда құрылғыларды тексеріп, жүйенің жүктелуін бастайды |
| Компилятор | бүкіл программаны іске қосылғанға дейін машиналық кодқа аударады |
| Интерпретатор | программаны жолма-жол орындайды (Python осылай жұмыс істейді) |
| Архиватор | файлдарды архивке сығатын программа |
| Виртуалды машина | нағыз компьютердің ішінде жеке компьютерді имитациялайтын программа |
| Аналық тақша | процессорды, жадты және қалған құрылғыларды қосатын басты тақша |
| Бейнекарта | кескінді қалыптастырып, мониторға жібереді |
Деректер қоры, SQL және заманауи технологиялар — терминдер, даталар
| Деректерді таңдау | SELECT өрістер FROM кесте WHERE шарт; |
|---|---|
| Сұрыптау | ORDER BY өріс — өсу ретімен; ORDER BY өріс DESC — кему ретімен |
| Жазба қосу | INSERT INTO кесте VALUES (мәндер); |
| Жазбаларды өзгерту | UPDATE кесте SET өріс = мән WHERE шарт; |
| Жазбаларды жою | DELETE FROM кесте WHERE шарт; |
| Агрегаттық функциялар | COUNT — саны, SUM — қосынды, AVG — орташа, MAX және MIN |
| LIKE үлгісі | % — таңбалардың кез келген саны: LIKE 'А%' — А-дан басталады |
| Ауқым | BETWEEN 10 AND 20 — 10-нан 20-ға дейін, шеттерін қоса |
| Жазба | деректер қоры кестесінің жолы: бір объект туралы мәлімет |
| Өріс | деректер қоры кестесінің бағаны: объектілердің бір қасиеті |
| Бастапқы кілт | мәні бірегей әрі бос емес өріс, жазбаны бірмәнді анықтайды |
| Сыртқы кілт | басқа кестенің бастапқы кілтіне сілтейтін өріс |
| «Бірдің көпке» байланысы | бірінші кестенің бір жазбасына екіншісінің көп жазбасы сәйкес: сынып — оқушылар |
| DISTINCT | сұраныс нәтижесінен қайталанатын жолдарды алып тастайды |
| GROUP BY | өріс мәні бірдей жазбаларды топтарға біріктіреді |
| Машиналық оқыту | программа мысалдардан заңдылықтарды тауып, анық ережелерсіз нәтижесін жақсартады |
| Блокчейн | хэштермен байланысқан блоктардан тұратын таратылған тізілім |
| Заттар интернеті (IoT) | интернет арқылы деректермен алмасатын датчиктері бар құрылғылар желісі |
| Толықтырылған шындық (AR) | цифрлық объектілер нақты әлемнің кескініне қабаттастырылады |
| MVP | ең аз өміршең өнім: идеяны тексеруге арналған, басты функциялары бар алғашқы нұсқа |
| Краудфандинг | көптеген адамның шағын жарналарымен жобаға ақша жинау |
| Рендеринг | жарық пен материалдарды ескеріп, 3D-сахнадан дайын кескін алу |
Ақпараттық объектілер: кестелер, графика, веб-беттер — терминдер, даталар
| Қосынды және орташа | =СУММ(A1:A4) (SUM); =СРЗНАЧ(A1:A4) (AVERAGE) |
|---|---|
| Шарт | =ЕСЛИ(шарт; ақиқат болса; жалған болса) (IF) |
| Шарт бойынша санау | =СЧЁТЕСЛИ(A1:A6;">10") (COUNTIF) |
| Ауқымдағы ұяшықтар | бағандар · жолдар: B2:D5 → 3 · 4 = 12 |
| RGB-дегі түс | #RRGGBB: #FF0000 — қызыл, #00FF00 — жасыл, #0000FF — көк |
| Гиперсілтеме | <a href="мекенжай">мәтін</a> |
| Кескін | <img src="файл" alt="сипаттама"> |
| HTML-дегі кесте | <table> — кесте, <tr> — жол, <td> — ұяшық |
| HTML-дегі тізімдер | <ol> — нөмірленген, <ul> — маркерленген, <li> — тармақ |
| CSS селекторлары | p — тег, .menu — класс, #menu — идентификатор |
| Салыстырмалы сілтеме | A1 — формуланы көшіргенде онымен бірге жылжиды |
| Абсолютті сілтеме | $A$1 — формуланы көшіргенде өзгермейді |
| Дөңгелек диаграмма | бүтіннің үлестерін көрсетеді |
| Растрлық графика | пиксельдерден тұратын кескін; үлкейткенде анықтығы жоғалады (PNG, JPEG, BMP) |
| Векторлық графика | формулалармен берілген сызықтар мен фигуралардан тұратын кескін; шығынсыз масштабталады (SVG) |
| <title> | бет атауы, браузер қойындысында көрінеді |
| <h1> | ең ірі деңгейлі тақырып |
| background-color | CSS қасиеті: элемент аясының түсі |
| font-size | CSS қасиеті: қаріп өлшемі |
Өзіңді тексер
1. бір дұрыс жауап
Ақпаратты енгізу құрылғысына жатады
- A. графикалық планшет
- B. плоттер
- C. проектор
- D. құлаққап
Жауап пен талдауды көрсету
Дұрыс жауап: A
Талдау: Графикалық планшет қаламұштың қозғалысын компьютерге жеткізеді — бұл енгізу. Плоттер мен проектор кескінді, құлаққап дыбысты шығарады.
2. бір дұрыс жауап
Компьютер қоректен ажыратылғанда ішіндегі деректері өшетін жад
- A. жедел жад (ЖСҚ)
- B. тұрақты жад (ТЖҚ)
- C. қатты денелі жинақтауыш (SSD)
- D. қатқыл диск (HDD)
Жауап пен талдауды көрсету
Дұрыс жауап: A
Талдау: ЖСҚ қоректенуге тәуелді: онда компьютер қосулы тұрғанда іске қосылған программалар мен олардың деректері сақталады. ТЖҚ, SSD және қатқыл диск деректерді қоректенусіз де сақтайды.
3. бір дұрыс жауап
Процессордың тактілік жиілігі немен өлшенеді
- A. гигагерцпен (ГГц)
- B. гигабайтпен (Гбайт)
- C. секундына мегабитпен (Мбит/с)
- D. пиксельмен
Жауап пен талдауды көрсету
Дұрыс жауап: A
Талдау: Тактілік жиілік — секундына орындалатын такт (қарапайым операция) саны, бірлігі — герц; қазіргі процессорларда бұл гигагерц. Гигабайт — жад көлемі, Мбит/с — деректерді беру жылдамдығы.
4. бір дұрыс жауап
Қозғалатын механикалық бөліктері жоқ жинақтауыш
- A. қатты денелі жинақтауыш (SSD)
- B. қатқыл магниттік диск (HDD)
- C. жетектегі DVD-диск
- D. дискжетектегі дискета
Жауап пен талдауды көрсету
Дұрыс жауап: A
Талдау: SSD деректерді флеш-жад микросхемаларында сақтайды, сондықтан жылдам әрі дыбыссыз жұмыс істейді. HDD-де магниттік пластиналар айналып, бастиек қозғалады, оптикалық диск пен дискета да айналады.
5. бір дұрыс жауап
Мектеп кабинетінде әр компьютер жеке кабельмен бір коммутаторға қосылған. Желінің мұндай топологиясы қалай аталады
- A. жұлдыз
- B. шина
- C. сақина
- D. ұяшықты
Жауап пен талдауды көрсету
Дұрыс жауап: A
Талдау: «Жұлдыз»: барлық түйін орталық құрылғыға қосылады; бір кабель үзілсе, тек бір компьютер ажырайды. «Шинада» бәрі ортақ кабельге, «сақинада» бір-біріне шеңбер бойымен қосылады.
Осы пәні бар бейіндік жұптар
- Математика + Информатика