Қазақ тілі: ҰБТ-ға дайындық
ҰБТ-дағы форматы: 40 тапсырма (бір дұрыс жауап — 25; мәтін бойынша тапсырмалар — 5; сәйкестік — 5; бір немесе бірнеше дұрыс жауап — 5), бейіндік пән.
40 тапсырма: бір жауапты 25, бір мәтін бойынша 5, сәйкестендіруге 5, бір немесе бірнеше жауапты 5. Әр тапсырмаға орта есеппен 2 минут, ең көбі — 50 ұпай.
6 бөлім: фонетика және орфография, лексика, морфология және сөзжасам, синтаксис, пунктуация, мәтінмен жұмыс. Ең көп тапсырма — сөз таптарына (9 сөз табы) және олардың грамматикалық категорияларына.
Тренажерді ашу: Қазақ тілі →Тегін, тіркелусіз
ҰТО спецификациясының бөлімдері мен тақырыптары
1. Орфографиялық, орфоэпиялық норма (фонетика)
2. Лексикалық норма (лексика)
3. Грамматикалық норма (морфология, сөзжасам)
4. Грамматикалық норма (синтаксис)
5. Пунктуациялық норма
6. Оқылым (мәтінмен жұмыс)
Фонетика және орфография — терминдер, даталар
| Буын үндестігі | буындар не бәрі жуан, не бәрі жіңішке: балалар, мектептер |
|---|---|
| Ілгерінді ықпал | алдыңғы дыбыс кейінгіні өзгертеді: тас + лар → тастар |
| Кейінді ықпал | кейінгі дыбыс алдыңғыны өзгертеді: кітап + ы → кітабы, жүрек + і → жүрегі |
| Көптік жалғау | -лар/-лер — дауысты мен р, й, у-дан кейін; -дар/-дер — ұяң мен м, н, ң, л, з, ж-дан кейін; -тар/-тер — қатаңнан кейін |
| Біріккен сөз | бірге жазылады: Қызылорда, белбеу, бүгін |
| Қос сөз | сызықша арқылы: ата-ана, ыдыс-аяқ, жүре-жүре |
| Екпін | көбінесе соңғы буында: бала́, балала́р |
| Жуан дауысты | жуан дауыстылар: а, о, ұ, ы |
| Жіңішке дауысты | жіңішке дауыстылар: ә, ө, ү, і, е |
| Орфоэпия | дұрыс айту нормалары: «Қазақстан» деп жазамыз, дыбыс үндестігін ескеріп айтамыз |
Лексика — терминдер, даталар
| Синоним | батыл — ер жүрек — қайсар |
|---|---|
| Антоним | ыстық — суық, жақсы — жаман |
| Омоним | жаз (жыл мезгілі) — жаз (жазу), ат (жылқы) — ат (есім) |
| Фразеологизм | қас пен көздің арасында — лезде; ауыз бірлігі — ынтымақ; ит арқасы қиянда — өте алыс |
| Историзм | жойылған заттың атауы: сауыт, дулыға, болыс |
| Неологизм | жаңа сөз: ғаламтор, ғарышкер |
| Диалектизм | белгілі бір өңірде ғана қолданылатын сөз |
| Кәсіби сөз | белгілі бір кәсіп иелерінің сөзі |
| Кірме сөз | басқа тілден енген сөз: кітап (араб.), компьютер (ағылш.) |
Морфология және сөзжасам — терминдер, даталар
| 7 септік | атау (кім? не?), ілік (кімнің?), барыс (кімге?), табыс (кімді?), жатыс (кімде?), шығыс (кімнен?), көмектес (кіммен?) |
|---|---|
| Сын есімнің шырайлары | жай (қызыл), салыстырмалы (қызылырақ, қызғылт), күшейтпелі (қып-қызыл, өте қызыл), асырмалы (ең қызыл) |
| Сан есімнің түрлері | есептік (бес), реттік (бесінші), жинақтық (бесеу), топтау (бестен), болжалдық (бестей, бес-алты), бөлшектік (бестен бір) |
| Есімдіктің түрлері | жіктеу (мен), сілтеу (бұл, мына), сұрау (кім), өздік (өз), жалпылау (бәрі), белгісіздік (біреу), болымсыздық (ешкім) |
| Етістік етістері | негізгі, ырықсыз (-ыл: жазыл), өздік (-ын: жуын), ортақ (-ыс: жазыс), өзгелік (-дыр, -т, -ғыз: жаздыр) |
| Етістік райлары | ашық (бардым), бұйрық (бар), шартты (-са: барса), қалау (барғым келеді) |
| Көсемше / есімше / тұйық | көсемше: -ып, -а, -ғалы (оқып); есімше: -ған, -атын, -ар (оқыған); тұйық етістік: -у (оқу) |
| Шылау | септеулік (үшін, туралы), жалғаулық (және, бірақ), демеулік (ғой, ма/ме) |
| Еліктеу сөз | еліктеуіш — дыбыс (тарс, гүрс), бейнелеуіш — бейне (жалт, жылт) |
| Тәуелдік жалғау | тиесілікті білдіреді: кітабым, кітабың, кітабы |
| Жіктік жалғау | баяндауыштың жақ жалғауы: оқушымын, бардың |
| Үстеу | мезгіл (кеше), мекен (жоғары), сын-қимыл (жаяу), мөлшер (көп), мақсат (әдейі), себеп-салдар (босқа) |
Синтаксис — терминдер, даталар
| Салалас түрлері | ыңғайлас (және, әрі), қарсылықты (бірақ, алайда), себеп-салдар (себебі, өйткені), түсіндірмелі, талғаулы (не, немесе), кезектес (бірде… бірде) |
|---|---|
| Шартты бағыныңқы | -са/-се: Еңбек етсең, ерінбей тояды қарның |
| Қарсылықты бағыныңқы | -са да, -ғанмен: Жаңбыр жауса да, жұмыс тоқтамады |
| Себеп бағыныңқы | -ғандықтан, -ған соң: Қар жауғандықтан, жол жабылды |
| Мезгіл бағыныңқы | -ғанда, -ғаннан кейін: Ол келгенде, біз кеттік |
| Мақсат бағыныңқы | -у үшін, -майын деп: Сабақ үлгеру үшін, ерте тұрдық |
| Бастауыш | кім? не? сұрақтарына жауап береді |
| Баяндауыш | не істеді? кім? қандай? сұрақтарына жауап береді |
| Аралас құрмалас | салалас пен сабақтас байланысы бар құрмалас сөйлем |
Пунктуация — терминдер, даталар
| Сызықша | бастауыш пен баяндауыш зат есім болса: Абай — ұлы ақын; есімдікпен қойылмайды: Ол мұғалім |
|---|---|
| Жалпылауыш сөз | бірыңғай мүшелердің алдында — қос нүкте: жеміс: алма, өрік; кейін — сызықша: алма, өрік — бәрі піскен |
| Төл сөз | «Т», — деді а. / А: «Т». |
| Үтірмен бөлінеді | қаратпа сөз (Балалар, …), қыстырма сөз (Әрине, …), одағай (Апырай, …) |
| Қаратпа сөз | сөз арналған адамды атайды; сөйлем мүшесі болмайды |
| Қыстырма сөз | сөйлеушінің көзқарасы: әрине, меніңше, сөйтіп, мүмкін |
Мәтінмен жұмыс — терминдер, даталар
| Стильдер | ғылыми, ресми іс-қағаздар, публицистикалық, көркем, ауызекі сөйлеу |
|---|---|
| Мәтін түрлері | әңгімелеу, сипаттау, пайымдау |
| Негізгі ой | автордың қорытындысы, бүкіл мәтінге қатысты |
| Тақырып | мәтін не туралы |
Өзіңді тексер
1. бір дұрыс жауап
Сөз ішіндегі дыбыстардың бір-біріне әсер етуі қалай аталады?
- A. дыбыс үндестігі
- B. буын үндестігі
- C. екпін
- D. интонация
Жауап пен талдауды көрсету
Дұрыс жауап: A
Талдау: Дыбыс үндестігі — көрші дыбыстардың бір-біріне ықпалы (тас + лар → тастар). Буын үндестігі — буындардың бәрі жуан немесе бәрі жіңішке болуы.
2. бір дұрыс жауап
Ілгерінді ықпалға мысал болатын сөз:
- A. тастар
- B. кітабы
- C. жүрегі
- D. қазағым
Жауап пен талдауды көрсету
Дұрыс жауап: A
Талдау: Ілгерінді ықпалда алдыңғы дыбыс кейінгі дыбысқа әсер етеді: тас + лар → тастар (с әсерінен л → т). Кітабы, жүрегі, қазағым — кейінді ықпал: кейінгі дауысты алдыңғы қатаң дауыссызды ұяңдатады (п → б, к → г, қ → ғ).
3. бір дұрыс жауап
Буын үндестігі бұзылған (кірме) сөзді табыңыз.
- A. кітап
- B. балалар
- C. мектептер
- D. құлындар
Жауап пен талдауды көрсету
Дұрыс жауап: A
Талдау: Кітап сөзінде бірінші буын жіңішке (кі), екіншісі жуан (тап) — бұл араб тілінен енген кірме сөз. Қазақтың төл сөздерінде буындар не бәрі жуан (балалар, құлындар), не бәрі жіңішке (мектептер) болады.
4. бір дұрыс жауап
Қай сөзде қатаң дауыссыз дауыстының алдында ұяңданады?
- A. тарақ + ы → тарағы
- B. бас + шы → басшы
- C. қыз + дар → қыздар
- D. ет + ке → етке
Жауап пен талдауды көрсету
Дұрыс жауап: A
Талдау: Қ, к, п қатаң дауыссыздары сөз соңында тұрып, артынан дауыстыдан басталатын қосымша жалғанса, ұяң ғ, г, б-ға айналады: тарақ — тарағы, кітап — кітабы, жүрек — жүрегі.
5. бір дұрыс жауап
Қай сөз дұрыс жазылған?
- A. Қызылорда
- B. Қызыл-Орда
- C. Қызыл орда
- D. Қызылорды
Жауап пен талдауды көрсету
Дұрыс жауап: A
Талдау: Біріккен сөздер бірге жазылады: Қызылорда, Алматы, Ақтөбе, бүгін, белбеу. Географиялық атаулардың көбі біріккен сөз ретінде бірге жазылады.
Осы пәні бар бейіндік жұптар
- Қазақ тілі + Қазақ әдебиеті