Лексика: сөз мағынасы, сөз топтары, фразеологизмдер
Қазақ тілі · Лексикалық норма (лексика)
Сөздің тура мағынасы (алтын сақина) және ауыспалы мағынасы (алтын адам — ардақты кісі) болады. Синонимдер — мағынасы жақын сөздер (батыл — ер жүрек), антонимдер — қарама-қарсы (ыстық — суық), омонимдер — дыбысталуы бірдей, мағынасы басқа (жаз — жыл мезгілі, жаз — жазу етістігі), көп мағыналы сөздердің мағыналары өзара байланысты.
Қолданылу аясы бойынша: жалпыхалықтық сөздер, диалектизмдер (белгілі өңірде), кәсіби сөздер, терминдер, көнерген сөздер (историзмдер — сауыт, дулыға; архаизмдер — ескірген атаулар), неологизмдер (ғаламтор, ғарышкер), кірме сөздер (кітап — арабтан, компьютер — ағылшыннан). Фразеологизмдер — тұтас мағыналы тұрақты тіркестер: қас пен көздің арасында (лезде), ауыз бірлігі (ынтымақ), ит арқасы қиянда (өте алыс).
Ең бастысы
- Омоним — мағыналары байланыссыз, көп мағыналы сөз — байланысты.
- Историзм — зат жоқ, архаизм — атауы ескірген.
- Фразеологизм сөзбе-сөз түсінілмейді.
Тесттегі тұзақ
Фразеологизмді еркін тіркестен ажырату үшін оны бір сөзбен алмастырып көріңіз: «қас пен көздің арасында» = «лезде». «Биік тау» бір сөзбен алмастырылмайды — бұл еркін тіркес.
Өзіңді тексер
1. бір дұрыс жауап
«Батыл» сөзінің синонимін табыңыз.
- A. ер жүрек
- B. қорқақ
- C. сақ
- D. жалқау
Жауап пен талдауды көрсету
Дұрыс жауап: A
Талдау: Батыл — ер жүрек, жүрек жұтқан, қайсар. Қорқақ — антоним, сақ пен жалқау — басқа мағыналы сөздер.
2. бір дұрыс жауап
Антоним сөздер берілген қатар:
- A. ыстық — суық
- B. үлкен — зор
- C. ақылды — дана
- D. сұлу — әдемі
Жауап пен талдауды көрсету
Дұрыс жауап: A
Талдау: Антонимдер — мағынасы қарама-қарсы сөздер: ыстық — суық, жақсы — жаман. Қалған жұптар — синонимдер.
3. бір дұрыс жауап
Омоним сөзді табыңыз.
- A. жаз (жыл мезгілі) — жаз (хат жаз)
- B. бас — басшы
- C. үй — үйлер
- D. ақ — ақшыл
Жауап пен талдауды көрсету
Дұрыс жауап: A
Талдау: Омонимдер дыбысталуы мен жазылуы бірдей, мағыналары басқа: жаз — жыл мезгілі және «жазу» етістігінің бұйрық райы. Бас — басшы, ақ — ақшыл — түбірлес сөздер.
Конспектіні тренажерде ашу →Тегін, тіркелусіз