Фонетика: үндестік заңы, дыбыстардың ықпалы, орфография

Қазақ тілі · Орфографиялық, орфоэпиялық норма (фонетика)

Қазақ тілінің басты фонетикалық заңы — үндестік заңы. Буын үндестігі бойынша төл сөздің барлық буыны не жуан (балалар), не жіңішке (мектептер) болады, қосымшалар да сол бойынша жалғанады: бала — балалар, үй — үйлер. Кірме сөздер бұл заңға бағынбауы мүмкін: кітап, мұғалім, ғалым.

Дыбыс үндестігі — көрші дыбыстардың бір-біріне әсері. Ілгерінді ықпалда алдыңғы дыбыс кейінгіні өзгертеді: тас + лар → тастар, қыз + лар → қыздар. Кейінді ықпалда кейінгі дыбыс алдыңғыны өзгертеді: кітап + ы → кітабы, жүрек + і → жүрегі, тарақ + ы → тарағы (қатаң п, к, қ дауыстының алдында ұяң б, г, ғ болады).

Орфография: біріккен сөздер бірге жазылады (Қызылорда, белбеу, бүгін), қос сөздер сызықша арқылы (ата-ана, ыдыс-аяқ), тіркескен сөздер бөлек (темір жол, ақ көңіл). Екпін көбінесе соңғы буынға түседі және қосымша жалғанғанда жылжиды.

Ең бастысы

Тесттегі тұзақ

Кітабы, жүрегі сөздерін ілгерінді ықпал деп жиі шатастырады. Есіңізде болсын: өзгерген дыбыс сөздің өз ішінде, алдыңғы жақта (п → б) — бұл кейінді ықпал.

Өзіңді тексер

1. бір дұрыс жауап

Қосарланған (бөлек емес, дефиспен жазылатын) сөзді табыңыз.

  1. A. ата-ана
  2. B. темір жол
  3. C. Ақмола
  4. D. аяқкиім
Жауап пен талдауды көрсету

Дұрыс жауап: A

Талдау: Қос сөздер дефис арқылы жазылады: ата-ана, ыдыс-аяқ, жүре-жүре. Темір жол — тіркескен сөз (бөлек), Ақмола мен аяқкиім — біріккен сөздер (бірге).

2. бір дұрыс жауап

Көптік жалғауы дұрыс жалғанған сөз:

  1. A. қыздар
  2. B. қызлар
  3. C. қызтар
  4. D. қызлер
Жауап пен талдауды көрсету

Дұрыс жауап: A

Талдау: Көптік жалғауы соңғы дыбысқа қарай өзгереді: дауысты және р, й, у-дан кейін -лар/-лер (балалар), ұяң дауыссыз бен м, н, ң, л, з, ж-дан кейін -дар/-дер (қыздар), қатаң дауыссыздан кейін -тар/-тер (тастар).

3. бір дұрыс жауап

Екпін қазақ тілінде көбінесе сөздің қай буынына түседі?

  1. A. соңғы буынына
  2. B. бірінші буынына
  3. C. ортаңғы буынына
  4. D. тұрақты орны жоқ
Жауап пен талдауды көрсету

Дұрыс жауап: A

Талдау: Қазақ тілінде екпін көбінесе сөздің соңғы буынына түседі: бала́, мекте́п. Қосымша жалғанғанда екпін соңғы буынға қарай жылжиды: балала́р.

Конспектіні тренажерде ашу →Тегін, тіркелусіз