Фонетика: үндестік заңы, дыбыстардың ықпалы, орфография
Қазақ тілі · Орфографиялық, орфоэпиялық норма (фонетика)
Қазақ тілінің басты фонетикалық заңы — үндестік заңы. Буын үндестігі бойынша төл сөздің барлық буыны не жуан (балалар), не жіңішке (мектептер) болады, қосымшалар да сол бойынша жалғанады: бала — балалар, үй — үйлер. Кірме сөздер бұл заңға бағынбауы мүмкін: кітап, мұғалім, ғалым.
Дыбыс үндестігі — көрші дыбыстардың бір-біріне әсері. Ілгерінді ықпалда алдыңғы дыбыс кейінгіні өзгертеді: тас + лар → тастар, қыз + лар → қыздар. Кейінді ықпалда кейінгі дыбыс алдыңғыны өзгертеді: кітап + ы → кітабы, жүрек + і → жүрегі, тарақ + ы → тарағы (қатаң п, к, қ дауыстының алдында ұяң б, г, ғ болады).
Орфография: біріккен сөздер бірге жазылады (Қызылорда, белбеу, бүгін), қос сөздер сызықша арқылы (ата-ана, ыдыс-аяқ), тіркескен сөздер бөлек (темір жол, ақ көңіл). Екпін көбінесе соңғы буынға түседі және қосымша жалғанғанда жылжиды.
Ең бастысы
- Буын үндестігі: жуан немесе жіңішке буындар.
- Ілгерінді ықпал: тастар; кейінді ықпал: кітабы.
- Біріккен — бірге, қос сөз — сызықшамен.
Тесттегі тұзақ
Кітабы, жүрегі сөздерін ілгерінді ықпал деп жиі шатастырады. Есіңізде болсын: өзгерген дыбыс сөздің өз ішінде, алдыңғы жақта (п → б) — бұл кейінді ықпал.
Өзіңді тексер
1. бір дұрыс жауап
Қосарланған (бөлек емес, дефиспен жазылатын) сөзді табыңыз.
- A. ата-ана
- B. темір жол
- C. Ақмола
- D. аяқкиім
Жауап пен талдауды көрсету
Дұрыс жауап: A
Талдау: Қос сөздер дефис арқылы жазылады: ата-ана, ыдыс-аяқ, жүре-жүре. Темір жол — тіркескен сөз (бөлек), Ақмола мен аяқкиім — біріккен сөздер (бірге).
2. бір дұрыс жауап
Көптік жалғауы дұрыс жалғанған сөз:
- A. қыздар
- B. қызлар
- C. қызтар
- D. қызлер
Жауап пен талдауды көрсету
Дұрыс жауап: A
Талдау: Көптік жалғауы соңғы дыбысқа қарай өзгереді: дауысты және р, й, у-дан кейін -лар/-лер (балалар), ұяң дауыссыз бен м, н, ң, л, з, ж-дан кейін -дар/-дер (қыздар), қатаң дауыссыздан кейін -тар/-тер (тастар).
3. бір дұрыс жауап
Екпін қазақ тілінде көбінесе сөздің қай буынына түседі?
- A. соңғы буынына
- B. бірінші буынына
- C. ортаңғы буынына
- D. тұрақты орны жоқ
Жауап пен талдауды көрсету
Дұрыс жауап: A
Талдау: Қазақ тілінде екпін көбінесе сөздің соңғы буынына түседі: бала́, мекте́п. Қосымша жалғанғанда екпін соңғы буынға қарай жылжиды: балала́р.
Конспектіні тренажерде ашу →Тегін, тіркелусіз