Морфология және сөзжасам: тоғыз сөз табы, жалғаулар, сөзжасам тәсілдері

Қазақ тілі · Грамматикалық норма (морфология, сөзжасам)

Есім сөздер: зат есім (кім? не?), сын есім (қандай? қай?) — төрт шырайы бар: жай, салыстырмалы (-рақ, -ғылт), күшейтпелі (қып-қызыл, өте), асырмалы (ең, аса); сан есім (неше? нешінші?) — есептік, реттік (-ыншы), жинақтық (-ау), топтау (-дан), болжалдық (-дай), бөлшектік; есімдік — жіктеу, сілтеу, сұрау, өздік, жалпылау, белгісіздік, болымсыздық.

Етістік категориялары: етіс (негізгі, ырықсыз -ыл, өздік -ын, ортақ -ыс, өзгелік -дыр/-т/-ғыз), рай (ашық, бұйрық, шартты -са, қалау -ғы кел), шақ (осы, өткен, келер), болымсыздық (-ма/-ме), көсемше (-ып, -а, -ғалы), есімше (-ған, -атын, -ар), тұйық етістік (-у). Үстеу (мезгіл, мекен, сын-қимыл, мөлшер, мақсат, себеп-салдар), шылау (септеулік, жалғаулық, демеулік), еліктеу сөз (еліктеуіш, бейнелеуіш), одағай.

Жалғаулар: көптік (-лар), тәуелдік (-ым, -ың, -ы), септік (7 септік: атау, ілік, барыс, табыс, жатыс, шығыс, көмектес), жіктік (-мын, -сың). Сөзжасам тәсілдері: жұрнақ (балық + шы), біріктіру (бел + бау → белбеу), қосарлану (ата-ана), тіркестіру (темір жол), қысқарту (ҚазҰУ).

Ең бастысы

Тесттегі тұзақ

Жұрнақ пен жалғауды шатастырмаңыз: балықшы (-шы — жұрнақ, жаңа сөз), балықтар (-тар — жалғау, сол сөздің формасы).

Өзіңді тексер

1. бір дұрыс жауап

Қазақ тілінде неше сөз табы бар?

  1. A. 9
  2. B. 7
  3. C. 10
  4. D. 12
Жауап пен талдауды көрсету

Дұрыс жауап: A

Талдау: Тоғыз сөз табы: зат есім, сын есім, сан есім, есімдік, етістік, үстеу, шылау, еліктеу сөз, одағай.

2. бір дұрыс жауап

Сын есімнің күшейтпелі шырайындағы сөз:

  1. A. қып-қызыл
  2. B. қызылырақ
  3. C. қызғылт
  4. D. ең қызыл
Жауап пен талдауды көрсету

Дұрыс жауап: A

Талдау: Күшейтпелі шырай буын қайталау (қып-қызыл, жап-жасыл) немесе өте, тым, аса сөздері арқылы жасалады. Қызылырақ, қызғылт — салыстырмалы шырай, ең қызыл — асырмалы шырай.

3. бір дұрыс жауап

Реттік сан есімді табыңыз.

  1. A. бесінші
  2. B. бесеу
  3. C. бестен
  4. D. бестей
Жауап пен талдауды көрсету

Дұрыс жауап: A

Талдау: Реттік сан есім -ыншы/-інші, -ншы/-нші жұрнағымен жасалады: бесінші. Бесеу — жинақтық, бестен — топтау, бестей — болжалдық сан есім.

Конспектіні тренажерде ашу →Тегін, тіркелусіз