Морфология және сөзжасам: тоғыз сөз табы, жалғаулар, сөзжасам тәсілдері
Қазақ тілі · Грамматикалық норма (морфология, сөзжасам)
Есім сөздер: зат есім (кім? не?), сын есім (қандай? қай?) — төрт шырайы бар: жай, салыстырмалы (-рақ, -ғылт), күшейтпелі (қып-қызыл, өте), асырмалы (ең, аса); сан есім (неше? нешінші?) — есептік, реттік (-ыншы), жинақтық (-ау), топтау (-дан), болжалдық (-дай), бөлшектік; есімдік — жіктеу, сілтеу, сұрау, өздік, жалпылау, белгісіздік, болымсыздық.
Етістік категориялары: етіс (негізгі, ырықсыз -ыл, өздік -ын, ортақ -ыс, өзгелік -дыр/-т/-ғыз), рай (ашық, бұйрық, шартты -са, қалау -ғы кел), шақ (осы, өткен, келер), болымсыздық (-ма/-ме), көсемше (-ып, -а, -ғалы), есімше (-ған, -атын, -ар), тұйық етістік (-у). Үстеу (мезгіл, мекен, сын-қимыл, мөлшер, мақсат, себеп-салдар), шылау (септеулік, жалғаулық, демеулік), еліктеу сөз (еліктеуіш, бейнелеуіш), одағай.
Жалғаулар: көптік (-лар), тәуелдік (-ым, -ың, -ы), септік (7 септік: атау, ілік, барыс, табыс, жатыс, шығыс, көмектес), жіктік (-мын, -сың). Сөзжасам тәсілдері: жұрнақ (балық + шы), біріктіру (бел + бау → белбеу), қосарлану (ата-ана), тіркестіру (темір жол), қысқарту (ҚазҰУ).
Ең бастысы
- 9 сөз табы; 7 септік.
- Көсемше -ып, есімше -ған, тұйық -у.
- Жұрнақ жаңа сөз жасайды, жалғау сөз формасын өзгертеді.
Тесттегі тұзақ
Жұрнақ пен жалғауды шатастырмаңыз: балықшы (-шы — жұрнақ, жаңа сөз), балықтар (-тар — жалғау, сол сөздің формасы).
Өзіңді тексер
1. бір дұрыс жауап
Қазақ тілінде неше сөз табы бар?
- A. 9
- B. 7
- C. 10
- D. 12
Жауап пен талдауды көрсету
Дұрыс жауап: A
Талдау: Тоғыз сөз табы: зат есім, сын есім, сан есім, есімдік, етістік, үстеу, шылау, еліктеу сөз, одағай.
2. бір дұрыс жауап
Сын есімнің күшейтпелі шырайындағы сөз:
- A. қып-қызыл
- B. қызылырақ
- C. қызғылт
- D. ең қызыл
Жауап пен талдауды көрсету
Дұрыс жауап: A
Талдау: Күшейтпелі шырай буын қайталау (қып-қызыл, жап-жасыл) немесе өте, тым, аса сөздері арқылы жасалады. Қызылырақ, қызғылт — салыстырмалы шырай, ең қызыл — асырмалы шырай.
3. бір дұрыс жауап
Реттік сан есімді табыңыз.
- A. бесінші
- B. бесеу
- C. бестен
- D. бестей
Жауап пен талдауды көрсету
Дұрыс жауап: A
Талдау: Реттік сан есім -ыншы/-інші, -ншы/-нші жұрнағымен жасалады: бесінші. Бесеу — жинақтық, бестен — топтау, бестей — болжалдық сан есім.
Конспектіні тренажерде ашу →Тегін, тіркелусіз