Синтаксис: сөйлем мүшелері, құрмалас сөйлем

Қазақ тілі · Грамматикалық норма (синтаксис)

Тұрлаулы мүшелер — бастауыш пен баяндауыш, тұрлаусыз мүшелер — толықтауыш (кімді? неге? немен?), анықтауыш (қандай? кімнің?), пысықтауыш (қашан? қайда? қалай? неге?). Жай сөйлемнің бір негізі, құрмалас сөйлемнің екі не одан да көп негізі болады.

Салалас құрмаласта жай сөйлемдер тең: ыңғайлас (және, әрі), қарсылықты (бірақ, алайда, ал), себеп-салдар (себебі, өйткені, сондықтан), түсіндірмелі, талғаулы (не, немесе, біресе), кезектес. Сабақтас құрмаласта бағыныңқы басыңқыға тәуелді, оның түрі баяндауыштың тұлғасынан көрінеді: шартты (-са), қарсылықты (-са да, -ғанмен), себеп (-ғандықтан), мезгіл (-ғанда), мақсат (-у үшін), қимыл-сын (-ып). Аралас құрмаласта екі байланыс та бар.

Ең бастысы

Тесттегі тұзақ

-са да тұлғасы шартты емес, қарсылықты бағыныңқы жасайды: «Жаңбыр жауса да, жұмыс тоқтамады» — қарсылықты.

Өзіңді тексер

1. бір дұрыс жауап

Салалас құрмалас сөйлемді табыңыз.

  1. A. Күн жылынды, қар ери бастады.
  2. B. Күн жылынғанда, қар ери бастады.
  3. C. Күн жылынса, қар ериді.
  4. D. Күн жылынғандықтан, қар ериді.
Жауап пен талдауды көрсету

Дұрыс жауап: A

Талдау: Салалас құрмалас сөйлемнің жай сөйлемдері тең дәрежеде, бір-біріне бағынбайды: «Күн жылынды, қар ери бастады». Қалған сөйлемдердің бірінші бөлігі -ғанда, -са, -ғандықтан тұлғасы арқылы бағынған — сабақтас құрмалас.

2. бір дұрыс жауап

Шартты бағыныңқы сабақтас сөйлемді табыңыз.

  1. A. Еңбек етсең, ерінбей тояды қарның.
  2. B. Қар жауып тұрғандықтан, біз үйде отырдық.
  3. C. Ол келгенде, біз кетіп қалдық.
  4. D. Ол сабақ оқу үшін кітапханаға барды.
Жауап пен талдауды көрсету

Дұрыс жауап: A

Талдау: Шартты бағыныңқы баяндауышы -са/-се жұрнағымен келеді: «Еңбек етсең…». Екінші — себеп бағыныңқы (-ғандықтан), үшінші — мезгіл бағыныңқы (-ғанда), төртінші — мақсат мәнді жай сөйлем.

3. бір дұрыс жауап

Себеп бағыныңқы сабақтас құрмалас сөйлемнің бағыныңқы баяндауышы көбінесе қандай тұлғада келеді?

  1. A. -ғандықтан/-гендіктен
  2. B. -са/-се
  3. C. -ғанда/-генде
  4. D. -ып/-іп
Жауап пен талдауды көрсету

Дұрыс жауап: A

Талдау: Себеп бағыныңқы -ғандықтан, -ған соң, -ған себепті тұлғаларымен жасалады. -са — шартты, -ғанда — мезгіл, -ып — қимыл-сын бағыныңқы.

Конспектіні тренажерде ашу →Тегін, тіркелусіз