Синтаксис: сөйлем мүшелері, құрмалас сөйлем
Қазақ тілі · Грамматикалық норма (синтаксис)
Тұрлаулы мүшелер — бастауыш пен баяндауыш, тұрлаусыз мүшелер — толықтауыш (кімді? неге? немен?), анықтауыш (қандай? кімнің?), пысықтауыш (қашан? қайда? қалай? неге?). Жай сөйлемнің бір негізі, құрмалас сөйлемнің екі не одан да көп негізі болады.
Салалас құрмаласта жай сөйлемдер тең: ыңғайлас (және, әрі), қарсылықты (бірақ, алайда, ал), себеп-салдар (себебі, өйткені, сондықтан), түсіндірмелі, талғаулы (не, немесе, біресе), кезектес. Сабақтас құрмаласта бағыныңқы басыңқыға тәуелді, оның түрі баяндауыштың тұлғасынан көрінеді: шартты (-са), қарсылықты (-са да, -ғанмен), себеп (-ғандықтан), мезгіл (-ғанда), мақсат (-у үшін), қимыл-сын (-ып). Аралас құрмаласта екі байланыс та бар.
Ең бастысы
- Тұрлаулы: бастауыш, баяндауыш.
- Салалас — тең, сабақтас — тәуелді.
- -са → шартты, -ғанда → мезгіл, -ғандықтан → себеп.
Тесттегі тұзақ
-са да тұлғасы шартты емес, қарсылықты бағыныңқы жасайды: «Жаңбыр жауса да, жұмыс тоқтамады» — қарсылықты.
Өзіңді тексер
1. бір дұрыс жауап
Салалас құрмалас сөйлемді табыңыз.
- A. Күн жылынды, қар ери бастады.
- B. Күн жылынғанда, қар ери бастады.
- C. Күн жылынса, қар ериді.
- D. Күн жылынғандықтан, қар ериді.
Жауап пен талдауды көрсету
Дұрыс жауап: A
Талдау: Салалас құрмалас сөйлемнің жай сөйлемдері тең дәрежеде, бір-біріне бағынбайды: «Күн жылынды, қар ери бастады». Қалған сөйлемдердің бірінші бөлігі -ғанда, -са, -ғандықтан тұлғасы арқылы бағынған — сабақтас құрмалас.
2. бір дұрыс жауап
Шартты бағыныңқы сабақтас сөйлемді табыңыз.
- A. Еңбек етсең, ерінбей тояды қарның.
- B. Қар жауып тұрғандықтан, біз үйде отырдық.
- C. Ол келгенде, біз кетіп қалдық.
- D. Ол сабақ оқу үшін кітапханаға барды.
Жауап пен талдауды көрсету
Дұрыс жауап: A
Талдау: Шартты бағыныңқы баяндауышы -са/-се жұрнағымен келеді: «Еңбек етсең…». Екінші — себеп бағыныңқы (-ғандықтан), үшінші — мезгіл бағыныңқы (-ғанда), төртінші — мақсат мәнді жай сөйлем.
3. бір дұрыс жауап
Себеп бағыныңқы сабақтас құрмалас сөйлемнің бағыныңқы баяндауышы көбінесе қандай тұлғада келеді?
- A. -ғандықтан/-гендіктен
- B. -са/-се
- C. -ғанда/-генде
- D. -ып/-іп
Жауап пен талдауды көрсету
Дұрыс жауап: A
Талдау: Себеп бағыныңқы -ғандықтан, -ған соң, -ған себепті тұлғаларымен жасалады. -са — шартты, -ғанда — мезгіл, -ып — қимыл-сын бағыныңқы.
Конспектіні тренажерде ашу →Тегін, тіркелусіз