5–7-тақырыптар. Жыраулар поэзиясы
Қазақ әдебиеті · Жыраулар поэзиясы
XV–XVIII ғасырлардағы жыраулар — хандардың ақылшылары, ел тағдырын толғаған ақындар. Асан қайғы Жерұйықты іздеп, жердің сынын айтқан; Қазтуған туған жерімен қоштасады; Шалкиіз Би Темірге толғау арнаған; Доспамбет Ақ Жайықты жырлайды; Жиембет «Еңсегей бойлы Ер Есім» толғауында ханға қарсы сөйлеген; Ақтамберді батырлық пен өсиетті жырлайды; Бұқар Абылай ханның ақылшысы болып, «Тілек», «Әй, Абылай, Абылай», «Асқар таудың өлгені» толғауларын шығарған.
ХІХ ғасырда — «Зар заман» поэзиясы: Шортанбай Қанайұлы («Зар заман»), Мұрат Мөңкеұлы («Үш қиян», «Сарыарқа»), Дулат Бабатайұлы («О, Ақтан жас, Ақтан жас»). Сүйінбай Аронұлы — айтыс ақыны («Сүйінбай мен Қатағанның айтысы»), Нысанбай жырау — «Кенесары — Наурызбай» дастанының авторы.
Ең бастысы
- Асан қайғы — Жерұйық, Бұқар — Абылайдың ақылшысы.
- Доспамбет — «Айналайын, Ақ Жайық».
- «Зар заман» — Шортанбай, Мұрат, Дулат.
Тесттегі тұзақ
Бұқар мен Асан қайғыны шатастырмаңыз: Бұқар — Абылай тұсында (XVIII ғ.), Асан қайғы — Жәнібек тұсында (XV ғ.).
Өзіңді тексер
1. бір дұрыс жауап
Жерұйықты іздеп, ел кезген жырау:
- A. Асан қайғы
- B. Бұқар жырау
- C. Доспамбет
- D. Шалкиіз
Жауап пен талдауды көрсету
Дұрыс жауап: A
Талдау: Аңыз бойынша Асан қайғы желмаяға мініп, халқына жайлы мекен — Жерұйықты іздеген. «Асан қайғының жерге айтқан сыны» осыған байланысты.
2. бір дұрыс жауап
Абылай ханның кеңесшісі болған жырау:
- A. Бұқар жырау
- B. Асан қайғы
- C. Махамбет
- D. Шортанбай
Жауап пен талдауды көрсету
Дұрыс жауап: A
Талдау: Бұқар жырау Қалқаманұлы — Абылай ханның ақылшысы; «Әй, Абылай, Абылай», «Тілек», «Асқар таудың өлгені» толғаулары бар. Асан қайғы — Жәнібек ханның тұсындағы жырау.
3. бір дұрыс жауап
«Айналайын, Ақ Жайық» толғауының авторы:
- A. Доспамбет жырау
- B. Шалкиіз жырау
- C. Қазтуған жырау
- D. Ақтамберді жырау
Жауап пен талдауды көрсету
Дұрыс жауап: A
Талдау: «Айналайын, Ақ Жайық» және «Қоғалы көлдер, қом сулар» — Доспамбет жыраудың толғаулары. Шалкиіз — «Би Темірге толғау» авторы.
Конспектіні тренажерде ашу →Тегін, тіркелусіз