Әмір Темірдің жорықтары. Ноғай Ордасы. Әбілқайыр хандығы. Саяхатшылар мен сауда
Қазақстан тарихы · Орта ғасыр кезеңі
Мәуереннахрдан шыққан Әмір Темір (Ақсақ Темір) 1370–1390 жылдары* Моғолстан мен Ақ Ордаға бірнеше рет жорық жасады. Алдымен ол Орыс ханға қарсы Тоқтамысты қолдады, кейін онымен өзі соғысып, 1391 жылғы* және 1395 жылғы* шайқастарда Тоқтамысты талқандады. Темірдің жорықтары Жетісу мен Сырдария қалаларын күйзелтті. Оның бұйрығымен Түркістанда Қожа Ахмет Йасауи кесенесі салынды.
Ноғай Ордасы XIV ғасырдың соңында* Еділ мен Жайық аралығындағы жерлерде пайда болды. Оның негізін қалаған — Едіге әмір, астанасы — Жайық өзеніндегі Сарайшық. Әбілқайыр хандығы (Көшпелі өзбектер мемлекеті) 1428–1468 жылдары өмір сүріп, Жайықтан Сырдарияға дейінгі даланы алып жатты; астанасы Сығанақ болды. 1457 жылы* Әбілқайыр ойраттардан (қалмақтардан) ауыр жеңіліс тапты, бұл оның билігін әлсіретіп, Керей мен Жәнібектің одан бөлініп кетуін жеделдетті.
XIII–XV ғасырларда Қазақстан мемлекеттері ұқсас құрылды: басында — Шыңғыс әулетінен (төре) шыққан хан, тірегі — ақсүйек рулардың бектері мен әмірлері, әскер ондық жүйемен құрылды, шешімдер құрылтайда қабылданды. Жер ұлыстарға бөлінді. Дала өмірі туралы саяхатшылар жазды: Плано Карпини мен Гильом Рубрук (XIII ғ.*), Ибн Баттута (XIV ғ.*). Сырдария мен Жетісу қалалары арқылы Ұлы Жібек жолының керуендері өтті.
Ең бастысы
- Темір — Моғолстан мен Ақ Ордаға жорықтар, Тоқтамысты талқандау; Түркістандағы Йасауи кесенесі.
- Ноғай Ордасы — Едіге, астанасы Сарайшық.
- 1428–1468 жж. — Әбілқайыр хандығы, астанасы Сығанақ.
- Құрылымы: Шыңғыс әулетінен хан, бектер, құрылтай, ондық әскер.
- Саяхатшылар: Плано Карпини, Рубрук, Ибн Баттута.
Тесттегі тұзақ
Қожа Ахмет Йасауи кесенесі Темірдің бұйрығымен салынған, ал Йасауидің өзі XII ғасырда өмір сүрген. Сарайшық — Алтын Орданың емес, Ноғай Ордасының астанасы.
Өзіңді тексер
1. бір дұрыс жауап
1643 жылғы Орбұлақ шайқасында қазақ әскерін басқарған
- A. Жәңгір хан
- B. Тәуке хан
- C. Абылай хан
- D. Әбілқайыр хан
Жауап пен талдауды көрсету
Дұрыс жауап: A
Талдау: Жәңгір хан (1628/1629–1652) 600-дей жауынгермен жоңғарларды шатқалда тоқтатты; Самарқаннан көмекке Жалаңтөс батыр келді.
2. бір дұрыс жауап
Ғылыми түсіндірмелердің көбі бойынша «қазақ» этнонимінің мағынасы
- A. еркін, азат адам
- B. тау тұрғыны
- C. егінші
- D. теңіз саудагері
Жауап пен талдауды көрсету
Дұрыс жауап: A
Талдау: «Қазақ» сөзі өз мемлекетінен бөлінген «еркін, азат адам» деген мағынада түсіндіріледі. Керей мен Жәнібекке ерген халық осылай аталды.
3. бір дұрыс жауап
IX ғ. соңы – XI ғ. басында Қазақстан аумағында болған мемлекет (ҰТО «100 дата» бойынша)
- A. қимақтар мемлекеті
- B. Түргеш қағанаты
- C. Қыпшақ хандығы
- D. Әбілқайыр хандығы
Жауап пен талдауды көрсету
Дұрыс жауап: A
Талдау: ҰТО «100 дата»: IX ғ. соңы – XI ғ. басы — қимақтар мемлекеті. Түргеш қағанаты — 704–756 жж., Қыпшақ хандығы — XI ғ. басы – XIII ғ. басы (қимақтардың орнын басты), Әбілқайыр хандығы — 1428–1468 жж.
Конспектіні тренажерде ашу →Тегін, тіркелусіз