Әмір Темірдің жорықтары. Ноғай Ордасы. Әбілқайыр хандығы. Саяхатшылар мен сауда

Қазақстан тарихы · Орта ғасыр кезеңі

Мәуереннахрдан шыққан Әмір Темір (Ақсақ Темір) 1370–1390 жылдары* Моғолстан мен Ақ Ордаға бірнеше рет жорық жасады. Алдымен ол Орыс ханға қарсы Тоқтамысты қолдады, кейін онымен өзі соғысып, 1391 жылғы* және 1395 жылғы* шайқастарда Тоқтамысты талқандады. Темірдің жорықтары Жетісу мен Сырдария қалаларын күйзелтті. Оның бұйрығымен Түркістанда Қожа Ахмет Йасауи кесенесі салынды.

Ноғай Ордасы XIV ғасырдың соңында* Еділ мен Жайық аралығындағы жерлерде пайда болды. Оның негізін қалаған — Едіге әмір, астанасы — Жайық өзеніндегі Сарайшық. Әбілқайыр хандығы (Көшпелі өзбектер мемлекеті) 1428–1468 жылдары өмір сүріп, Жайықтан Сырдарияға дейінгі даланы алып жатты; астанасы Сығанақ болды. 1457 жылы* Әбілқайыр ойраттардан (қалмақтардан) ауыр жеңіліс тапты, бұл оның билігін әлсіретіп, Керей мен Жәнібектің одан бөлініп кетуін жеделдетті.

XIII–XV ғасырларда Қазақстан мемлекеттері ұқсас құрылды: басында — Шыңғыс әулетінен (төре) шыққан хан, тірегі — ақсүйек рулардың бектері мен әмірлері, әскер ондық жүйемен құрылды, шешімдер құрылтайда қабылданды. Жер ұлыстарға бөлінді. Дала өмірі туралы саяхатшылар жазды: Плано Карпини мен Гильом Рубрук (XIII ғ.*), Ибн Баттута (XIV ғ.*). Сырдария мен Жетісу қалалары арқылы Ұлы Жібек жолының керуендері өтті.

Ең бастысы

Тесттегі тұзақ

Қожа Ахмет Йасауи кесенесі Темірдің бұйрығымен салынған, ал Йасауидің өзі XII ғасырда өмір сүрген. Сарайшық — Алтын Орданың емес, Ноғай Ордасының астанасы.

Өзіңді тексер

1. бір дұрыс жауап

1643 жылғы Орбұлақ шайқасында қазақ әскерін басқарған

  1. A. Жәңгір хан
  2. B. Тәуке хан
  3. C. Абылай хан
  4. D. Әбілқайыр хан
Жауап пен талдауды көрсету

Дұрыс жауап: A

Талдау: Жәңгір хан (1628/1629–1652) 600-дей жауынгермен жоңғарларды шатқалда тоқтатты; Самарқаннан көмекке Жалаңтөс батыр келді.

2. бір дұрыс жауап

Ғылыми түсіндірмелердің көбі бойынша «қазақ» этнонимінің мағынасы

  1. A. еркін, азат адам
  2. B. тау тұрғыны
  3. C. егінші
  4. D. теңіз саудагері
Жауап пен талдауды көрсету

Дұрыс жауап: A

Талдау: «Қазақ» сөзі өз мемлекетінен бөлінген «еркін, азат адам» деген мағынада түсіндіріледі. Керей мен Жәнібекке ерген халық осылай аталды.

3. бір дұрыс жауап

IX ғ. соңы – XI ғ. басында Қазақстан аумағында болған мемлекет (ҰТО «100 дата» бойынша)

  1. A. қимақтар мемлекеті
  2. B. Түргеш қағанаты
  3. C. Қыпшақ хандығы
  4. D. Әбілқайыр хандығы
Жауап пен талдауды көрсету

Дұрыс жауап: A

Талдау: ҰТО «100 дата»: IX ғ. соңы – XI ғ. басы — қимақтар мемлекеті. Түргеш қағанаты — 704–756 жж., Қыпшақ хандығы — XI ғ. басы – XIII ғ. басы (қимақтардың орнын басты), Әбілқайыр хандығы — 1428–1468 жж.

Конспектіні тренажерде ашу →Тегін, тіркелусіз