Қазақ халқының қалыптасуы. «Қазақ» этнонимі
Қазақстан тарихы · Орта ғасыр кезеңі
Қазақ халқы осы жерде өмір сүрген ежелгі және ортағасырлық тайпалардың негізінде қалыптасты: сақтар, үйсіндер, қаңлылар, ғұндар, түріктер, қарлұқтар, оғыздар, қимақтар, қыпшақтар, наймандар, керейлер, жалайырлар және басқалар. Сондықтан қазақтарды Ұлы даланың мұрагерлері деп атайды: тіл, шаруашылық, салт-дәстүр мен рулық бөліну ұрпақтан ұрпаққа үзіліссіз берілді.
Ұлан-байтақ аумақта ортақ тілдің (түркі тілдерінің қыпшақ тобы), ортақ шаруашылықтың (оазистердегі егіншілікпен қатар көшпелі мал шаруашылығы), ортақ мәдениет пен өзіндік сананың қалыптасуы маңызды рөл атқарды. Ірі тайпалық бірлестіктер кейін үш жүзді құрады.
«Қазақ» сөзі «еркін, азат адам» дегенді білдіреді. Оны ортағасырлық деректер XIII–XIV ғасырлардан* бастап атайды, алдымен — өз билеушілерінен кеткен еркін адамдардың атауы ретінде. Қазақ халқы XV — XVI ғасырдың басында түпкілікті қалыптасты, ал 1465 жылы Қазақ хандығының құрылуы бұл үдерісті аяқтады: халықтың өз мемлекеті пайда болды.
Ең бастысы
- Халықтың негізі — сақтар, үйсіндер, қаңлылар, түріктер, қыпшақтар, наймандар, керейлер, жалайырлар және т. б.
- Ортақ тіл (қыпшақ тобы), шаруашылық, мәдениет, өзіндік сана.
- «Қазақ» — «еркін, азат».
- Түпкілікті қалыптасуы — XV — XVI ғ. басы; 1465 ж. — өз мемлекеті.
Тесттегі тұзақ
«Қазақ» этнонимі Қазақ хандығынан көне: ол XIII–XIV ғасырлардан белгілі, ал мемлекет 1465 жылы құрылған.
Өзіңді тексер
1. бір дұрыс жауап
«Қыпшақ даласы» — шығыс деректеріндегі XI–XV ғғ. Еуразия далаларының атауы
- A. Дешті Қыпшақ
- B. Мәуереннахр
- C. Жетісу
- D. Моғолстан
Жауап пен талдауды көрсету
Дұрыс жауап: A
Талдау: Дешті Қыпшақ (парс. «Қыпшақ даласы») — шығыс авторлары қыпшақтар көшіп жүрген Ертістен Дунайға дейінгі ұлан-ғайыр даланы осылай атаған. Мәуереннахр — Әмудария мен Сырдария арасындағы жерлер, Жетісу — Жетісу өңірі, Моғолстан — XIV–XVI ғғ. мемлекеті.
2. бір дұрыс жауап
Астанасы Сығанақ болған Жошы ұлысындағы мемлекет; қазақ хандары оның ханы Орыс ханнан тарайды
- A. Ақ Орда
- B. Ноғай Ордасы
- C. Моғолстан
- D. Қарахан мемлекеті
Жауап пен талдауды көрсету
Дұрыс жауап: A
Талдау: Ақ Орда — Жошы ұлысының шығыс бөлігі, астанасы — Сығанақ. Орыс ханның ұрпақтары Керей мен Жәнібек Қазақ хандығын құрды (1465). Ноғай Ордасы — батысырақ, Еділ мен Жайықта; Моғолстан — оңтүстік-шығыста, Жетісуда.
3. бір дұрыс жауап
1312–1342 жж. Өзбек хан қай мемлекетте билік құрды?
- A. Алтын Ордада
- B. Моғолстанда
- C. Әбілқайыр хандығында
- D. Қазақ хандығында
Жауап пен талдауды көрсету
Дұрыс жауап: A
Талдау: ҰТО «100 дата»: 1312–1342 жж. — Алтын Ордада Өзбек ханның билігі; оның тұсында Орда гүлденіп, ислам мемлекеттік дінге айналды. Тұзақ: Әбілқайыр хандығын кейде «өзбек хандығы» деп атайды, бірақ ол 1428–1468 жж. болған.
Конспектіні тренажерде ашу →Тегін, тіркелусіз