X — XIII ғасыр басындағы Қазақстан. Қарахан мемлекеті
Қазақстан тарихы · Орта ғасыр кезеңі
Қарахан мемлекеті (942–1212 жж.) Жетісуды, Оңтүстік Қазақстанды және Мәуереннахрды (Әмудария мен Сырдария аралығын) біріктірді. Оның негізін қалаған — түрік билеушілерінің ішінде исламды бірінші қабылдаған Сатұқ Бұғра хан. 960 жылы ислам Қарахандардың мемлекеттік діні болып жарияланды — бұл Қазақстан аумағындағы ислам тарихының ең маңызды белесі.
Басты қалалары Баласағұн мен Қашқар, кейін — Самарқанд болды. XI ғасырдың ортасында* мемлекет Шығыс (орталығы Баласағұн, кейін Қашқар) және Батыс (Самарқанд) болып бөлінді. Қарахандар иқта жүйесін енгізді — билеуші жауынгерге немесе шенеунікке қызметі үшін одан салық жинау құқығымен жер берді.
Қарахандар тұсында түркітілді мәдениет гүлденді. Жүсіп Баласағұни XI ғасырда әділ билік туралы өсиет — «Құтадғу біліг» («Құтты білік») дастанын жазды. Махмұд Қашқари «Диуани лұғат ат-түрік»* — дүние картасы бар түркі тілдерінің сөздігін құрастырды. Мемлекет 1212 жылы құлады: батыс бөлігін хорезмшах Мұхаммед талқандады, ал Жетісу қидандардың (қарақытайлардың) билігіне өтті.
Ең бастысы
- 942–1212 жж. — Қарахан мемлекеті; негізін қалаған Сатұқ Бұғра хан.
- 960 ж. — ислам Қарахандардың мемлекеттік діні.
- Астаналары: Баласағұн, Қашқар, Самарқанд; иқта — қызмет үшін жер.
- XI ғ. — Жүсіп Баласағұнидің «Құтадғу білігі».
- Махмұд Қашқари — «Диуани лұғат ат-түрік».
Тесттегі тұзақ
960 ж. — исламды Түрік қағанаты немесе Алтын Орда емес, Қарахандар қабылдады (Алтын Ордада — Өзбек хан тұсында, 1312–1342).
Өзіңді тексер
1. бір дұрыс жауап
Қыпшақ хандығының өмір сүрген кезеңі
- A. XI ғ. басы – XIII ғ. басы
- B. 552–603 жж.
- C. 942–1212 жж.
- D. XIV ғ. ортасы – XVI ғ. басы
Жауап пен талдауды көрсету
Дұрыс жауап: A
Талдау: ҰТО «100 дата»: Қыпшақ хандығы — XI ғ. басы – XIII ғ. басы; оны моңғолдар жаулап алды. 942–1212 — Қарахандар, XIV ғ. ортасы – XVI ғ. басы — Моғолстан.
2. бір дұрыс жауап
Отырарды моңғолдардан қорғауды (1219–1220 жж.) басқарған
- A. Қайыр хан
- B. Темір Мәлік
- C. Мұхаммед Хорезмшах
- D. Батый хан
Жауап пен талдауды көрсету
Дұрыс жауап: A
Талдау: Отырар әміршісі Қайыр хан қаланы жарты жылдай қорғады. Темір Мәлік Ходжентті қорғады; Батый — Шыңғыс ханның немересі, Алтын Орданың негізін салушы.
3. бір дұрыс жауап
Өзбек хан (1312–1342) тұсында Алтын Ордада
- A. ислам мемлекеттік дінге айналды
- B. Мәскеу өртелді
- C. Қазақ хандығы құрылды
- D. Атлах шайқасы болды
Жауап пен талдауды көрсету
Дұрыс жауап: A
Талдау: Өзбек ханның билігі (1312–1342, ҰТО «100 дата») — Алтын Орданың гүлденуі және исламның қабылдануы. Мәскеуді 1382 ж. Тоқтамыс өртеді.
Конспектіні тренажерде ашу →Тегін, тіркелусіз