XIX — XX ғасыр басындағы Қазақстан мәдениеті. Ағарту, ғылым, әдебиет, музыка

Қазақстан тарихы · Мәдениеттің дамуы

Ағарту: Бөкей Ордасының ханы Жәңгір 1841 жылы* өз ордасында қазақ балаларына арналған алғашқы зайырлы мектепті ашты. Ыбырай Алтынсарин (1841–1889) 1864 жылы* Торғайда мектеп ашты, кейін қолөнер, ауыл шаруашылығы және қыздар училищелерін ашып, «Қырғыз хрестоматиясын»* және қазақ тіліндегі оқулықтарды жазды. Мектептер мен медреселер жұмыс істеді; XX ғасырдың басында діннен бөлек ана тілінде зайырлы пәндерді оқытқан жәдидтік (жаңа әдісті) мектептер тарады. Көптеген қазақтар «Ғалия» (Уфа) және «Хұсайния» (Орынбор) медреселерінде оқыды.

Ғылым: Шоқан Уәлиханов (1835–1865) — тұңғыш қазақ ғалымы, офицер және саяхатшы; 1858–1859 жылдары* Қашқарға қауіпті экспедиция жасап, Орталық Азияның тарихын, этнографиясын, фольклорын зерттеді, «Манас» эпосының үзінділерін алғаш жазып алды. Қазақстанды П. Семенов-Тян-Шанский, В. Радлов, Г. Потанин және басқалар зерттеді.

Әдебиет: Абай Құнанбайұлы (1845–1904) — ұлы ақын және ойшыл, қазақ жазба әдебиетінің негізін қалаушы, Пушкиннің, Лермонтовтың, Крыловтың аудармашысы; «Қара сөздердің» авторы. Шәкәрім Құдайбердіұлы (1858–1931) — ақын, философ, тарихшы. Тарихи еңбектер: Шәкәрім — «Түрік, қырғыз-қазақ һәм хандар шежіресі» (1911 ж.*), Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы, Құрбанғали Халид — «Тауарих хамса» («Бес тарих», 1910 ж.*).

Музыка: күйшілер Құрманғазы, Дәулеткерей, Тәттімбет, Дина Нұрпейісова; әнші-композиторлар Біржан сал, Ақан сері, Жаяу Мұса, Мұхит. Қазақ тақырыбын суретшілер бейнеледі: Т. Шевченко (Маңғыстаудағы жер аударылуында*), В. Верещагин*.

Ең бастысы

Тесттегі тұзақ

Алғашқы зайырлы мектепті хан ЖӘҢГІР (Бөкей Ордасы) ашты, ал Алтынсарин — Торғайда мектеп (1864 ж.). Шоқан қырғыз эпосы — «Манасты» жазып алды.

Өзіңді тексер

1. бір дұрыс жауап

1940 жылы қазақ жазуы көшірілген әліпби

  1. A. кирилл (орыс графикасы негізінде)
  2. B. латын
  3. C. араб графикасындағы «төте жазу»
  4. D. көне түркі руна жазуы
Жауап пен талдауды көрсету

Дұрыс жауап: A

Талдау: Әліпбилердің ауысуы: араб графикасы (А. Байтұрсынұлының «төте жазу» реформасы) → латын (1929) → кирилл (1940).

2. бір дұрыс жауап

Араб негізіндегі қазақ жазуын реформалаған «Ұлт ұстазы» деп кімді атайды?

  1. A. Ахмет Байтұрсынұлын
  2. B. Ыбырай Алтынсаринды
  3. C. Абай Құнанбайұлын
  4. D. Мұхтар Әуезовті
Жауап пен талдауды көрсету

Дұрыс жауап: A

Талдау: А. Байтұрсынұлы «төте жазуды», қазақ тілінің алғашқы оқулықтарын және әдебиет теориясы еңбектерін («Әдебиет танытқыш») жасады.

3. бір дұрыс жауап

Қазақ КСР Ғылым академиясының (1946 ж. құрылған) алғашқы президенті

  1. A. Қаныш Сәтбаев
  2. B. Дінмұхамед Қонаев
  3. C. Мұхтар Әуезов
  4. D. Ермұхан Бекмаханов
Жауап пен талдауды көрсету

Дұрыс жауап: A

Талдау: Геолог Қаныш Сәтбаев Жезқазған мыс кенін ашып, ҚазКСР ҒА-ның алғашқы президенті болды (1946). Д. Қонаев академияны 1952–1955 жж. басқарды.

Конспектіні тренажерде ашу →Тегін, тіркелусіз