XIX — XX ғасыр басындағы Қазақстан мәдениеті. Ағарту, ғылым, әдебиет, музыка
Қазақстан тарихы · Мәдениеттің дамуы
Ағарту: Бөкей Ордасының ханы Жәңгір 1841 жылы* өз ордасында қазақ балаларына арналған алғашқы зайырлы мектепті ашты. Ыбырай Алтынсарин (1841–1889) 1864 жылы* Торғайда мектеп ашты, кейін қолөнер, ауыл шаруашылығы және қыздар училищелерін ашып, «Қырғыз хрестоматиясын»* және қазақ тіліндегі оқулықтарды жазды. Мектептер мен медреселер жұмыс істеді; XX ғасырдың басында діннен бөлек ана тілінде зайырлы пәндерді оқытқан жәдидтік (жаңа әдісті) мектептер тарады. Көптеген қазақтар «Ғалия» (Уфа) және «Хұсайния» (Орынбор) медреселерінде оқыды.
Ғылым: Шоқан Уәлиханов (1835–1865) — тұңғыш қазақ ғалымы, офицер және саяхатшы; 1858–1859 жылдары* Қашқарға қауіпті экспедиция жасап, Орталық Азияның тарихын, этнографиясын, фольклорын зерттеді, «Манас» эпосының үзінділерін алғаш жазып алды. Қазақстанды П. Семенов-Тян-Шанский, В. Радлов, Г. Потанин және басқалар зерттеді.
Әдебиет: Абай Құнанбайұлы (1845–1904) — ұлы ақын және ойшыл, қазақ жазба әдебиетінің негізін қалаушы, Пушкиннің, Лермонтовтың, Крыловтың аудармашысы; «Қара сөздердің» авторы. Шәкәрім Құдайбердіұлы (1858–1931) — ақын, философ, тарихшы. Тарихи еңбектер: Шәкәрім — «Түрік, қырғыз-қазақ һәм хандар шежіресі» (1911 ж.*), Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы, Құрбанғали Халид — «Тауарих хамса» («Бес тарих», 1910 ж.*).
Музыка: күйшілер Құрманғазы, Дәулеткерей, Тәттімбет, Дина Нұрпейісова; әнші-композиторлар Біржан сал, Ақан сері, Жаяу Мұса, Мұхит. Қазақ тақырыбын суретшілер бейнеледі: Т. Шевченко (Маңғыстаудағы жер аударылуында*), В. Верещагин*.
Ең бастысы
- Жәңгір хан — алғашқы зайырлы мектеп (1841*); Алтынсарин (1841–1889) — мектептер мен оқулықтар.
- Шоқан Уәлиханов (1835–1865) — Қашқар экспедициясы, «Манас».
- Абай (1845–1904) — жазба әдебиеттің негізін қалаушы, «Қара сөздер».
- Шәкәрім (1858–1931); Құрбанғали Халид — «Тауарих хамса».
- Музыка: Құрманғазы, Дәулеткерей, Тәттімбет, Біржан сал, Ақан сері.
Тесттегі тұзақ
Алғашқы зайырлы мектепті хан ЖӘҢГІР (Бөкей Ордасы) ашты, ал Алтынсарин — Торғайда мектеп (1864 ж.). Шоқан қырғыз эпосы — «Манасты» жазып алды.
Өзіңді тексер
1. бір дұрыс жауап
1940 жылы қазақ жазуы көшірілген әліпби
- A. кирилл (орыс графикасы негізінде)
- B. латын
- C. араб графикасындағы «төте жазу»
- D. көне түркі руна жазуы
Жауап пен талдауды көрсету
Дұрыс жауап: A
Талдау: Әліпбилердің ауысуы: араб графикасы (А. Байтұрсынұлының «төте жазу» реформасы) → латын (1929) → кирилл (1940).
2. бір дұрыс жауап
Араб негізіндегі қазақ жазуын реформалаған «Ұлт ұстазы» деп кімді атайды?
- A. Ахмет Байтұрсынұлын
- B. Ыбырай Алтынсаринды
- C. Абай Құнанбайұлын
- D. Мұхтар Әуезовті
Жауап пен талдауды көрсету
Дұрыс жауап: A
Талдау: А. Байтұрсынұлы «төте жазуды», қазақ тілінің алғашқы оқулықтарын және әдебиет теориясы еңбектерін («Әдебиет танытқыш») жасады.
3. бір дұрыс жауап
Қазақ КСР Ғылым академиясының (1946 ж. құрылған) алғашқы президенті
- A. Қаныш Сәтбаев
- B. Дінмұхамед Қонаев
- C. Мұхтар Әуезов
- D. Ермұхан Бекмаханов
Жауап пен талдауды көрсету
Дұрыс жауап: A
Талдау: Геолог Қаныш Сәтбаев Жезқазған мыс кенін ашып, ҚазКСР ҒА-ның алғашқы президенті болды (1946). Д. Қонаев академияны 1952–1955 жж. басқарды.
Конспектіні тренажерде ашу →Тегін, тіркелусіз