XVI–XVIII ғасырлардағы қазақ мәдениеті. Ақын-жыраулар. Қолданбалы өнер
Қазақстан тарихы · Мәдениеттің дамуы
Жырау — өлеңмен өсиет айтып, оқиғаларға баға берген ойшыл ақын, ханның кеңесшісі. Ең белгілілері: Асан Қайғы (XV ғ.*) — бақыт жері «Жерұйықты» іздеуші; Қазтуған жырау, Доспамбет жырау, Шалкиіз жырау (XV–XVI ғғ.*); Жиембет жырау (XVII ғ.*); XVIII ғасырда — Ақтамберді жырау, Үмбетей жырау, Тәтіқара ақын және жоңғар соғыстары жылдарында бірлік пен ерлікті жырлаған Абылай ханның кеңесшісі Бұқар жырау.
Ауыз әдебиеті: батырлар жыры («Қобыланды батыр», «Алпамыс батыр», «Ер Тарғын»), лиро-эпостық жырлар («Қозы Көрпеш — Баян сұлу», «Қыз Жібек»), ақындар айтысы, мақал-мәтелдер. Музыка: домбыра мен қобызға арналған күйлер; қобыз киелі аспап саналды, аңыз бойынша оны Қорқыт жасаған.
Материалдық мәдениет және қолданбалы өнер: киіз үй (кереге, уық, шаңырақ), киіздер — текемет пен сырмақ, тоқылған кілем, күмістен жасалған зергерлік бұйымдар (білезік, сақина, шолпы), ағаш пен сүйек ою, теріге бедер салу. Ою-өрнектердің (қошқар мүйіз және т. б.) символдық мәні болды.
XVIII ғасыр тарихының деректері: ауызша шежірелер, жыраулар шығармалары, сондай-ақ қазақтардың тұрмысы мен тарихын сипаттаған орыс ғалымдары мен саяхатшыларының жазбалары (П. Рычков*, И. Георги*).
Ең бастысы
- Жырау — ханның кеңесші ақыны: Асан Қайғы, Қазтуған, Шалкиіз, Жиембет, Ақтамберді, Бұқар.
- Бұқар жырау — Абылайдың кеңесшісі.
- Батырлар жыры: «Қобыланды», «Алпамыс»; лиро-эпос: «Қозы Көрпеш — Баян сұлу», «Қыз Жібек».
- Қобыз — киелі аспап (Қорқыт); күй — аспаптық шығарма.
- Қолданбалы өнер: текемет, сырмақ, күміс, «қошқар мүйіз» өрнегі.
Тесттегі тұзақ
Бұқар жырау — Абылайдың кеңесшісі (XVIII ғ.), ал Асан Қайғы — XV ғ. «Қыз Жібек» — батырлар жыры емес, лиро-эпос.
Өзіңді тексер
1. бір дұрыс жауап
Шілікті аңғарындағы патша қорғандары орналасқан өңір
- A. Шығыс Қазақстан
- B. Батыс Қазақстан
- C. Оңтүстік Қазақстан
- D. Солтүстік Қазақстан
Жауап пен талдауды көрсету
Дұрыс жауап: A
Талдау: Шілікті — Тарбағатай етегінде (Шығыс Қазақстан); мұнда Бәйгетөбе қорғанынан «Алтын адам» табылды. Есік пен Бесшатыр — Жетісу.
2. бір дұрыс жауап
1925 жылы Париждегі Дүниежүзілік көрмеде өнер көрсеткен әнші
- A. Әміре Қашаубаев
- B. Күләш Байсейітова
- C. Құрманғазы
- D. Жамбыл Жабаев
Жауап пен талдауды көрсету
Дұрыс жауап: A
Талдау: ҰТО «100 дата»: 1925 ж. — Әміре Қашаубаевтың Парижде ән салуы; ол қазақ әнін Еуропаға алғаш таныстырды. Құрманғазы — XIX ғ. күйші.
3. бір дұрыс жауап
1928 жылы ашылған Қазақстанның алғашқы жоғары оқу орны
- A. Қазақ мемлекеттік педагогикалық институты
- B. Қазақ мемлекеттік университеті
- C. Қазақ медицина институты
- D. Қазақ тау-кен металлургия институты
Жауап пен талдауды көрсету
Дұрыс жауап: A
Талдау: ҰТО «100 дата»: 1928 ж. — Алматыда ҚазПИ (қазіргі Абай атындағы ҚазҰПУ) ашылды. Қазақ мемлекеттік университеті (ҚазМУ) 1934 ж. ашылды.
Конспектіні тренажерде ашу →Тегін, тіркелусіз