Түріктер мен ортағасыр мәдениеті. Ұлы Жібек жолы. Исламның таралуы
Қазақстан тарихы · Мәдениеттің дамуы
Көне түріктер руникалық жазуды — тастардағы орхон-енисей жазбаларын жасады (Күлтегін, Тоныкөк, Білге қаған ескерткіштері, VIII ғ.*). 1893 жылы дат ғалымы В. Томсен көне түркі жазуын оқыды. Түріктер тас мүсіндер — балбалдар қойып, Тәңірге (аспанға) және Ұмайға (әйелдер мен балалардың қорғаушысына) табынды.
Ұлы Жібек жолы (б. з. д. II ғасырдан* XV ғасырға дейін) Қытайды Орта Азиямен, Иранмен және Жерорта теңізі елдерімен байланыстырды. Қазақстан арқылы оның Жетісу мен Сырдария бойындағы тармақтары өтті. Онда Тараз, Испиджаб (Сайрам), Отырар (Фараб), Талғар, Суяб қалалары өсті. Жол тек сауда жолы ғана болған жоқ: ол арқылы діндер, білім, технологиялар (қағаз, жібек), музыкалық аспаптар тарады.
Түркі әлемінің көрнекті ойшылдары: Әбу Насыр әл-Фараби (870 жылы Отырарда туған), Аристотельден кейінгі «екінші ұстаз», философ, математик, музыка теоретигі; Жүсіп Баласағұни — «Құтадғу біліг» дастаны (XI ғ.); Махмұд Қашқари — «Диуани лұғат ат-түрік»*; Қожа Ахмет Йасауи — «Диуани хикмет» («Даналық кітабы», XII ғ.) жинағы.
Ислам Қазақстанда Атлах шайқасынан (751 ж.) кейін тарала бастап, 960 жылы Қарахандардың мемлекеттік діні болды. XIII–XV ғасырлардағы мәдениет: Айша бибі мен Бабаджа қатын кесенелері (Тараз маңы)*, Түркістандағы Қожа Ахмет Йасауи кесенесі (Темір тұсында салынған); Мұхаммед Хайдар Дулатидің «Тарих-и Рашиди» (XVI ғ.*) және Қадырғали Жалайыридің «Жами ат-тауарих» (1602 ж.*) тарихи еңбектері.
Ең бастысы
- Орхон-енисей руналары; 1893 ж. — Томсеннің оқуы.
- Ұлы Жібек жолы: Тараз, Отырар, Испиджаб, Суяб, Талғар.
- 870 ж. — әл-Фарабидің тууы («екінші ұстаз»).
- XI ғ. — «Құтадғу біліг»; XII ғ. — Йасауидің «Диуани хикметі».
- Ислам: 751 жылдан кейін; 960 ж. — Қарахандардың мемлекеттік діні.
Тесттегі тұзақ
Көне түркі руналарын Радлов немесе Уәлиханов емес, В. ТОМСЕН оқыды (1893 ж.). Әл-Фараби — «екінші ұстаз», біріншісі — Аристотель.
Өзіңді тексер
1. бір дұрыс жауап
1893 жылы көне түркі (Орхон-Енисей) жазуын оқыған ғалым
- A. В. Томсен
- B. В. Радлов
- C. Ш. Уәлиханов
- D. Н. Ядринцев
Жауап пен талдауды көрсету
Дұрыс жауап: A
Талдау: Дат ғалымы Вильгельм Томсен (1893, ҰТО «100 дата»). Н. Ядринцев Орхондағы ескерткіштерді тапты (1889), В. Радлов олардың мәтіндерін алғаш жариялады.
2. бір дұрыс жауап
Алғашқы қазақ ұлттық театры 1926 жылы 13 қаңтарда ашылған қала
- A. Қызылорда
- B. Алматы
- C. Орынбор
- D. Семей
Жауап пен талдауды көрсету
Дұрыс жауап: A
Талдау: ҰТО «100 дата»: 1926.01.13 — сол кездегі ҚАКСР астанасы Қызылордада алғашқы ұлттық театр ашылды. Алғашқы жоғары оқу орны (ҚазПИ) 1928 ж. ашылды.
3. бір дұрыс жауап
Есік қорғанының олжаларында айқын көрінетін сақ өнерінің ерекшелігі
- A. аң стилі
- B. иконопись
- C. араб каллиграфиясы
- D. смальта мозаикасы
Жауап пен талдауды көрсету
Дұрыс жауап: A
Талдау: «Аң стилі» — қару, әшекей, киімдегі барыс, бұғы, грифон бейнелері. Араб каллиграфиясы исламмен бірге, әлдеқайда кейін келді.
Конспектіні тренажерде ашу →Тегін, тіркелусіз