Кеңестік және қазіргі Қазақстан мәдениеті
Қазақстан тарихы · Мәдениеттің дамуы
1920–1930 жылдардағы білім беру: ересектердің сауатсыздығын жою (ликбез), мектептер ашу. Жазу үш рет өзгерді: Ахмет Байтұрсынұлы араб негізіндегі реформаланған әліпби («төте жазу») жасады, 1929 жылы* латын әрпіне, 1940 жылы* кириллицаға көшті. Байтұрсынұлын «ұлт ұстазы» деп атады. 1928 жылы алғашқы жоғары оқу орны — Қазақ мемлекеттік педагогикалық институты ашылды. 1932 жылы* КСРО ҒА-ның Қазақстан филиалы, 1946 жылы — Қазақ КСР Ғылым академиясы құрылды; оның алғашқы президенті Жезқазған мыс кен орнын ашқан Қаныш Сәтбаев болды.
1920–1930 жылдардағы өнер: 1925 жылы әнші Әміре Қашаубаев Париждегі Дүниежүзілік көрмеде өнер көрсетті; 1926 жылғы 13 қаңтарда Қызылордада тұңғыш ұлттық театр ашылды. Жазушылар: Сәкен Сейфуллин, Бейімбет Майлин, Ілияс Жансүгіров, Мұхтар Әуезов, Ғабит Мүсірепов, Сәбит Мұқанов. Композиторлар Ахмет Жұбанов, Евгений Брусиловский*; тұңғыш қазақ операсы «Қыз Жібек»*.
Соғыс жылдарында Алматыға «Мосфильм» мен «Ленфильм» киностудиялары*, ғалымдар мен өнер қайраткерлері көшірілді; Жамбыл Жабаев әйгілі «Ленинградтық өрендерім» өлеңін жазды*. Соғыстан кейін: М. Әуезовтің «Абай жолы» роман-эпопеясы (1949 ж. КСРО Мемлекеттік сыйлығы), І. Есенберлиннің «Көшпенділер» трилогиясы*, Олжас Сүлейменовтің «Адамға табын, Жер, енді!» поэмасы (1961 ж.), Шәкен Аймановтың фильмдері*. Міндетті жалпыға бірдей орта білім енгізілді*, бірақ қазақ тілінің қолданылу аясы тарылып, қазақ мектептері жабылды.
Қазіргі Қазақстан (1991 жылдан): қазақ тілі — мемлекеттік тіл, тарихи атаулардың қайтарылуы, «Мәдени мұра»* және «Болашақ» (шетелде оқыту)* бағдарламалары, қазақ әліпбиін латын графикасына көшіру (2017 жылғы шешім*), жаңа университеттер мен мұражайлардың ашылуы.
Ең бастысы
- Ликбез; әліпбилер: араб «төте жазу» (Байтұрсынұлы) → латын (1929*) → кириллица (1940*).
- 1928 ж. — алғашқы ЖОО (ҚазПИ); 1946 ж. — ҚазКСР ҒА (Сәтбаев).
- 1925 ж. — Қашаубаев Парижде; 1926 ж. — тұңғыш ұлттық театр (Қызылорда).
- 1949 ж. — Әуезов, «Абай»; 1961 ж. — Сүлейменов, «Адамға табын, Жер, енді!».
- 1991 жылдан кейін: «Мәдени мұра», «Болашақ», латын әліпбиіне көшу.
Тесттегі тұзақ
Әліпбилер реті: араб → латын (1929) → кириллица (1940). Тұңғыш театр Алматыда емес, Қызылордада ашылды (1926).
Өзіңді тексер
1. бір дұрыс жауап
1949 жылы Мұхтар Әуезовке КСРО Мемлекеттік сыйлығы берілген роман
- A. «Абай»
- B. «Абай жолы»
- C. «Көшпенділер»
- D. «Адамға табын, Жер енді!»
Жауап пен талдауды көрсету
Дұрыс жауап: A
Талдау: ҰТО «100 дата»: 1949 ж. — «Абай» романы үшін сыйлық. «Абай жолы» эпопеясы кейін аяқталды (1959 ж. Лениндік сыйлық). «Көшпенділер» — І. Есенберлиннің трилогиясы.
2. бір дұрыс жауап
Ю. Гагариннің ұшуына арналған «Адамға табын, Жер енді!» (1961) поэмасының авторы
- A. Олжас Сүлейменов
- B. Мұхтар Шаханов
- C. Әбдіжәміл Нұрпейісов
- D. Ілияс Есенберлин
Жауап пен талдауды көрсету
Дұрыс жауап: A
Талдау: ҰТО «100 дата»: 1961 ж. — О. Сүлейменовтің поэмасы. Кейін ол «Аз и Я» (1975) кітабын жазып, «Невада — Семей» қозғалысын басқарды (1989).
3. бір дұрыс жауап
А. Байтұрсынұлы қазақ тіліне бейімдеген реформаланған араб әліпбиі
- A. «Төте жазу»
- B. «Жаңа әліпби» латын жазуы
- C. көне түркі руна жазуы
- D. кирилл жазуы
Жауап пен талдауды көрсету
Дұрыс жауап: A
Талдау: «Төте жазу» — Ахмет Байтұрсынұлы қазақ тілінің дыбыстарына бейімдеген араб графикасы (дауысты дыбыстардың белгілерін қосты). Көне түркі руна жазуын 1893 ж. В. Томсен оқыды.
Конспектіні тренажерде ашу →Тегін, тіркелусіз