VI–IX ғасырлардағы Қазақстан. Түрік және Батыс Түрік қағанаттары
Қазақстан тарихы · Орта ғасыр кезеңі
Қазақстанның ортағасырлық тарихы ерте ортағасырға (VI–IX ғғ.), дамыған ортағасырға (X — XIII ғ. басы) және кейінгі ортағасырға (XIII–XV ғғ.) бөлінеді. Оны Ашина руынан шыққан Бумын қаған құрған Түрік қағанаты (552–603 жж.) ашады. Қағанат Маньчжуриядан Қара теңізге дейін созылды; батыс жерлерін оның інісі Істемі басқарды.
Қағанаттағы билік жоғарғы билеуші — қағанға тиесілі болды. Оған ябғу, шад және тегіндер (билеуші рудың мүшелері) көмектесті, тірегі — бектер, яғни ақсүйектер болды. Халықтың негізгі бөлігін бұдундар — еркін көшпелі малшылар құрады; тәуелділер құлдар мен күңдер болды. Түріктер өз жазуын — орхон-енисей руналарын жасады.
603 жылы қағанат Шығыс және Батыс болып ыдырады. Батыс Түрік қағанаты (603–704 жж.) Жетісу мен Орта Азияны қамтыды, оның ордасы Шу аңғарындағы Суяб қаласы болды. Ол Тон ябғу қағанның* тұсында ең жоғары гүлдену деңгейіне жетті. Қағанат екі қанатқа бөлінген он тайпадан — «он оқ будуннан» («он оқ халқы») тұрды.
Ең бастысы
- Ерте ортағасыр — VI–IX ғғ.
- 552–603 жж. — Түрік қағанаты; негізін қалаған Бумын, билеуші руы Ашина.
- 603–704 жж. — Батыс Түрік қағанаты, ордасы Суяб (Шу аңғары).
- Сатылары: қаған → ябғу, шад, тегіндер → бектер → бұдундар (қарапайым көшпелілер).
- «Он оқ будун» — «он оқ халқы».
Тесттегі тұзақ
Батыс Түрік қағанатының ордасы — Баласағұн емес, Суяб (Баласағұн — Қарахандардың астанасы).
Өзіңді тексер
1. бір дұрыс жауап
Түрік қағанатының негізін қалаушы
- A. Бұмын
- B. Мөде
- C. Үшлік
- D. Сатұқ Боғра хан
Жауап пен талдауды көрсету
Дұрыс жауап: A
Талдау: Ашина руынан шыққан Бұмын қаған қағанатты 552 ж. құрды. Інісі Істемі батыс бөлігін басқарды. Үшлік — Түргеш қағанатының негізін салушы.
2. бір дұрыс жауап
Батыс Түрік қағанатының өмір сүрген жылдары
- A. 603–704
- B. 552–603
- C. 704–756
- D. 756–940
Жауап пен талдауды көрсету
Дұрыс жауап: A
Талдау: Даталар тізбегі (ҰТО): Түрік қағанаты 552–603 → Батыс Түрік 603–704 → Түргеш 704–756 → Қарлұқ 756–940. Әр мемлекет алдыңғысы аяқталған жылы басталады.
3. бір дұрыс жауап
Түргеш қағанатының негізін салушы
- A. Үшлік
- B. Бұмын
- C. Сатұқ Боғра хан
- D. Мөде
Жауап пен талдауды көрсету
Дұрыс жауап: A
Талдау: Үшлік Түргеш қағанатын (704–756) құрды, астанасы — Суяб. Кейін арабтармен соғысқан Сұлу қаған танымал болды.
Конспектіні тренажерде ашу →Тегін, тіркелусіз