1822–1824 жылдардағы реформалар: хан билігін жою
Қазақстан тарихы · Жаңа заман
1822 жылы «Сібір қырғыздары туралы жарғы» қабылданды, оның авторы — Сібір генерал-губернаторы М. Сперанский*. Орта жүзде хан билігі жойылды. Жер аға сұлтандар басқарған округтерге, округтер — болыстарға (болыс сұлтан), болыстар — ауылдарға (ауыл старшыны) бөлінді. Аға сұлтанды сайлады, бірақ ресейлік билік бекітті; оның жанында орыс заседательдері бар округтік приказ жұмыс істеді.
1824 жылы «Орынбор қырғыздары туралы жарғы» қабылданды. Кіші жүзде хан билігі жойылды; жүз үш бөлікке — Батыс, Орта және Шығыс бөліктерге бөлініп, әрқайсысының басына Орынбор шекаралық комиссиясына бағынған сұлтан-билеуші қойылды. Бөліктер дистанциялық бастықтар басқарған дистанцияларға бөлінді.
Салдары: қазақ даласы дербестігінен айырылып, Ресейдің тікелей басқаруына өтті, дәстүрлі ақсүйектер шенеунікке айналды. Реформалар наразылық пен көтерілістер тудырды (Саржан және Кенесары Қасымұлдары, Жоламан Тіленшіұлы және т. б.).
Ең бастысы
- 1822 ж. — «Сібір қырғыздары туралы жарғы» (Орта жүз), авторы Сперанский*.
- Округ (аға сұлтан) → болыс (болыс сұлтан) → ауыл (старшын).
- 1824 ж. — «Орынбор қырғыздары туралы жарғы» (Кіші жүз).
- Кіші жүз — үш бөлік (Батыс, Орта, Шығыс), сұлтан-билеушілер.
- Нәтижесі — хан билігін жою, Ресейдің тікелей басқаруы.
Тесттегі тұзақ
1822 ж. — ОРТА жүз (сібір қырғыздары), 1824 ж. — КІШІ жүз (орынбор қырғыздары). Сол кездегі құжаттарда қазақтарды «қырғыз» деп атаған.
Өзіңді тексер
1. бір дұрыс жауап
1824 жылғы «Орынбор қырғыздары туралы жарғы» бойынша хандық билік қай жүзде жойылды?
- A. Кіші жүзде
- B. Орта жүзде
- C. Ұлы жүзде
- D. үшеуінде бірдей
Жауап пен талдауды көрсету
Дұрыс жауап: A
Талдау: ҰТО «100 дата»: 1822 ж. — «Сібір қырғыздары туралы жарғы» (Орта жүз), 1824 ж. — «Орынбор қырғыздары туралы жарғы» (Кіші жүз). Атаулары көмектеседі: Орынбор — Кіші жүзді басқару орталығы, Сібір (Омбы) — Орта жүздікі.
2. бір дұрыс жауап
1822 жылғы қандай құжат Орта жүзде хандық билікті жойды?
- A. «Сібір қырғыздары туралы жарғы»
- B. «Орынбор қырғыздары туралы жарғы»
- C. «Жеті жарғы»
- D. 1868 жылғы «Уақытша ереже»
Жауап пен талдауды көрсету
Дұрыс жауап: A
Талдау: ҰТО «100 дата»: 1822 ж. — М. Сперанскийдің Орта жүзде хандық билікті жойған «Сібір қырғыздары туралы жарғысы». 1824 жылғы жарғы Кіші жүзге қатысты, «Жеті жарғы» — Тәуке ханның заңдары, «Уақытша ереже» — 1867–1868 жж. реформасы.
Конспектіні тренажерде ашу →Тегін, тіркелусіз