Сырым Датұлы бастаған ұлт-азаттық қозғалыс (1783–1797)
Қазақстан тарихы · Жаңа заман
Себептері: Кіші жүз қазақтарына Жайықтың оң жағалауына көшуге тыйым салынып, ең жақсы жайылымдарға жол шектелді; Орал шебінің казактары шабуыл жасап, мал мен адамдарды тартып әкетті; Нұралы хан мен оның маңындағылар билікті теріс пайдаланып, отаршыл әкімшілікті қолдады.
Қозғалыстың әлеуметтік негізі — Кіші жүз руларының қатардағы көшпелілері (шаруалар), старшындары мен батырлары. Басшысы — байбақты руынан шыққан Сырым Датұлы батыр.
Барысы: 1783–1785 жылдары* көтерілісшілер Орал шебінің бекіністері мен форпосттарына шабуыл жасады. 1786 жылы* Нұралы хан биліктен айырылып, қашып кетті. Орынбор губернаторы О. Игельстром* басқару реформасын — орыс билігінің бақылауындағы «расправаларды» (соттарды) құруға тырысты, бірақ ол сәтсіз болды. 1797 жылы* Сырымның жақтастары билік қойған Есім ханды өлтірді; осыдан кейін қозғалыс әлсіреді, Сырым Хиуаға кетіп, сонда қайтыс болды (1802 ж.*).
Нәтижелері: қозғалыс басты мақсатына — жерді қайтаруға жете алмады, бірақ отаршыл саясатқа халықтың наразылығының күшін көрсетіп, билікті басқарудың жаңа түрлерін іздеуге мәжбүр етті.
Ең бастысы
- 1783–1797 жж. — Сырым Датұлы бастаған көтеріліс (Кіші жүз).
- Себептері: Жайықтан әрі көшуге тыйым, казактардың шабуылдары, Нұралы ханның озбырлығы.
- 1786 ж.* — Нұралы биліктен айырылды; Игельстром реформасы («расправалар»).
- 1797 ж.* — Есім хан өлтірілді; Сырым Хиуаға кетті.
Тесттегі тұзақ
Сырым Датұлы — Кіші жүз және XVIII ғасырдың соңы; Кенесары — Орта жүз және 1837–1847 жж.
Өзіңді тексер
1. бір дұрыс жауап
1858–1859 жылдары Қашқарға құпия сапар жасаған
- A. Шоқан Уәлиханов
- B. Ыбырай Алтынсарин
- C. Абай Құнанбайұлы
- D. Мұхаммед Хайдар Дулати
Жауап пен талдауды көрсету
Дұрыс жауап: A
Талдау: Шоқан Уәлиханов (1835–1865) Әлімбай деген саудагер кейпінде Қашқарға барып, Марко Полодан кейін бұл өлкені зерттеген алғашқы еуропалық ғалым болды.
2. бір дұрыс жауап
1864 жылы Торғайда алғашқы қазақ зайырлы мектебін ашқан
- A. Ыбырай Алтынсарин
- B. Шоқан Уәлиханов
- C. Ахмет Байтұрсынұлы
- D. Абай Құнанбайұлы
Жауап пен талдауды көрсету
Дұрыс жауап: A
Талдау: Ыбырай Алтынсарин (1841–1889) — ағартушы-педагог: мектептер, «Қырғыз хрестоматиясы», қыздарға арналған алғашқы мектеп. Байтұрсынұлы — XX ғ. басындағы қайраткер.
3. бір дұрыс жауап
«Қара сөздердің» авторы
- A. Абай Құнанбайұлы
- B. Шәкәрім Құдайбердіұлы
- C. Ыбырай Алтынсарин
- D. Шоқан Уәлиханов
Жауап пен талдауды көрсету
Дұрыс жауап: A
Талдау: 45 «Қара сөз» — Абайдың (1845–1904) философиялық прозасы. Шәкәрім (1858–1931) — оның інісі әрі шәкірті.
Конспектіні тренажерде ашу →Тегін, тіркелусіз