Қазақ-жоңғар соғыстары. «Ақтабан шұбырынды». Бұланты және Аңырақай шайқастары
Қазақстан тарихы · Жаңа заман
XVIII ғасырдың басында Қазақ хандығы ауыр жағдайға тап болды: Тәуке өлгеннен кейін хандар мен сұлтандар арасындағы алауыздық күшейді, батыстан Еділ қалмақтары мен Жайық казактары, оңтүстіктен Хиуа мен Бұхара, ал шығыстан ең қауіпті жау — Цэван Рабдан* басқарған Жоңғар хандығы шабуыл жасады.
1723 жылы жоңғарлар көктемде, адамдар мен мал қыстан әлсіреп шыққан кезде, қазақ қоныстарына күтпеген жерден шабуыл жасады. «Ақтабан шұбырынды, Алқакөл сұлама» — «Ұлы жұт жылдары» басталды. Қазақтар Жетісу мен Сырдария қалаларынан, соның ішінде Түркістан мен Ташкенттен айырылды, мыңдаған адам аштық пен аурудан қаза тапты, көптеген рулар батыс пен оңтүстікке қашты. «Елім-ай» әні осы қасіреттің символына айналды.
1726 жылы Ордабасыдағы (Түркістан маңы) құрылтайда үш жүздің өкілдері жауға қарсы бірігуге шешім қабылдады; жасақтың бас қолбасшысы болып Кіші жүз ханы Әбілқайыр сайланды. 1726/1728 жылы қазақтар Бұланты шайқасында (Бұланты мен Белеуті өзендерінің аралығы, Ұлытау маңы) жоңғарларды жеңді — ол жер «Қалмақ қырылған» деп аталды. 1729/1730 жылы Аңырақай шайқасында (Балқаштың оңтүстік шеті мен Алакөл арасындағы Аңырақай таулары) жоңғарларға шешуші соққы берілді. Бөгенбай, Қабанбай, Наурызбай, Райымбек, Жәнібек батырлар даңққа бөленді.
Алайда жеңістен кейін бірлік ыдырады: Болат хан өлгеннен кейін* хан атағы үшін дау басталып, жасақ тарап кетті. 1730–1740 жылдары жоңғарлар қазақ жеріне қайта басып кіріп, соғыстар Жоңғарияны Цин империясы 1750 жылдары* талқандағанға дейін жалғасты.
Ең бастысы
- 1723 ж. — «Ақтабан шұбырынды» («Ұлы жұт жылдары»).
- 1726 ж. — Ордабасыдағы құрылтай; бас қолбасшы — Әбілқайыр.
- 1726/1728 ж. — Бұланты шайқасы («Қалмақ қырылған»).
- 1729/1730 ж. — Аңырақай шайқасы (Балқаш пен Алакөл аралығы).
- Батырлар: Бөгенбай, Қабанбай, Наурызбай, Райымбек.
Тесттегі тұзақ
Даталар реті: 1723 (жұт) → 1726 (Ордабасы) → 1726/1728 (Бұланты) → 1729/1730 (Аңырақай). Ордабасы құрылтайы Бұланты шайқасынан БҰРЫН болды.
Өзіңді тексер
1. бір дұрыс жауап
1731 жылы Ресей қол астына кірген хан
- A. Әбілқайыр (Кіші жүз)
- B. Абылай (Орта жүз)
- C. Жәңгір (Бөкей Ордасы)
- D. Кенесары
Жауап пен талдауды көрсету
Дұрыс жауап: A
Талдау: Әбілқайыр жоңғарлар мен көршілерге қарсы Ресейдің қолдауына және өз билігін нығайтуға үміттенді. 1731 жылғы ант Қазақстанның Ресейге қосылуының бастамасы болды.
2. бір дұрыс жауап
Абылай ханның Қазақ хандығын билеген жылдары
- A. 1771–1781
- B. 1731–1748
- C. 1783–1797
- D. 1680–1715
Жауап пен талдауды көрсету
Дұрыс жауап: A
Талдау: ҰТО «100 дата»: Абылай — 1771–1781. 1783–1797 — Сырым Датұлы көтерілісі, 1680–1715 — Тәуке билігі.
3. бір дұрыс жауап
Абылай хан сыртқы саясатының негізі
- A. Ресей империясы мен Цин Қытайы арасында икемді саясат жүргізу
- B. Ресейге қарсы Жоңғар хандығымен одақтасу
- C. көршілермен қарым-қатынастан толық бас тарту
- D. Бұқар хандығына бағыну
Жауап пен талдауды көрсету
Дұрыс жауап: A
Талдау: Абылай Ресейге де, Цин империясына да ресми түрде бағынышты болып, хандықтың іс жүзіндегі тәуелсіздігін сақтады — «екі оттың ортасындағы» саясат.
Конспектіні тренажерде ашу →Тегін, тіркелусіз