Қазақ хандығының мемлекеттік құрылымы мен қоғамы. Дәстүрлі шаруашылық
Қазақстан тарихы · Жаңа заман
Хандықтың басында хан тұрды, оны ақсүйектердің жиынында Шыңғыс ханның ұрпақтарынан сайлады. Хандық үш жүзге бөлінді: Ұлы жүз — Жетісу мен оңтүстік, Орта жүз — Орталық, Солтүстік және Шығыс Қазақстан, Кіші жүз — Батыс Қазақстан. Жүздердің өз хандары мен сұлтандары болды. Маңызды шешімдерді құрылтай мен билер кеңесі қабылдады.
Қоғам «ақ сүйек» пен «қара сүйекке» бөлінді. Ақ сүйекке төрелер — Шыңғыс әулетінен шыққан сұлтандар, және қожалар — исламның алғашқы уағызшыларының ұрпақтары жатты. Қара сүйек — билер, батырлар, қатардағы малшылар (шаруа). Төлеңгіттер хан мен сұлтандардың жеке күзеті және жасағы болып қызмет етті. Ең құқықсыздары құлдар мен күңдер — көбіне тұтқындардан шыққан еді.
Шаруашылықтың негізі — көшпелі мал шаруашылығы: «төрт түлік» — малдың төрт түрін өсірді (жылқы, түйе, сиыр, қой мен ешкі). Маусымдық жайылымдар бойынша көшті: көктеу, жайлау, күзеу, қыстау. Сырдария, Талас, Шу өзендерінің бойында және тау бөктерлерінде суармалы егіншілік дамыды: арық қазып, тары, бидай, арпа екті. Көшкенде оңай жиналатын киіз үйлерде тұрды.
Ең бастысы
- Хан — Шыңғыс әулетінен, ақсүйектер сайлайды; құрылтай мен билер кеңесі.
- Жүздер: Ұлы — Жетісу; Орта — орталық, солтүстік, шығыс; Кіші — батыс.
- Ақ сүйек — төрелер мен қожалар; қара сүйек — билер, батырлар, шаруалар.
- Төлеңгіттер — ханның жасағы; құлдар — тәуелді адамдар.
- Жайылымдар: көктеу, жайлау, күзеу, қыстау; «төрт түлік».
Тесттегі тұзақ
Билер мен батырлар — «ақ сүйек» емес, «қара сүйек»: ақ сүйекке тек төрелер мен қожалар жатты.
Өзіңді тексер
1. бір дұрыс жауап
Тәуке хан кеңесінде Ұлы жүздің атынан шыққан би
- A. Төле би
- B. Қазыбек би
- C. Әйтеке би
- D. Бұқар жырау
Жауап пен талдауды көрсету
Дұрыс жауап: A
Талдау: Төле би Әлібекұлы — Ұлы жүз; Қазыбек — Орта жүз, Әйтеке — Кіші жүз. Бұқар жырау — Абылай ханның ақыны әрі кеңесшісі.
2. бір дұрыс жауап
Жоңғарларға қарсы жалпықазақ жасағын құру туралы шешім қабылданған Ордабасы құрылтайының жылы
- A. 1726
- B. 1723
- C. 1730
- D. 1771
Жауап пен талдауды көрсету
Дұрыс жауап: A
Талдау: ҰТО «100 дата»: 1726 ж. — Ордабасы құрылтайы. Реті: 1723 шапқыншылық → 1726 Ордабасы → 1726/1728 Бұланты → 1729/1730 Аңырақай.
3. бір дұрыс жауап
Ордабасы құрылтайында біріккен қазақ жасағының бас қолбасшысы болып сайланған хан
- A. Әбілқайыр
- B. Абылай
- C. Тәуке
- D. Болат
Жауап пен талдауды көрсету
Дұрыс жауап: A
Талдау: Қолбасшылық Кіші жүз ханы Әбілқайырға тапсырылды; оның басшылығымен Бұланты мен Аңырақайда жеңіске жетті. Ол кезде жоғарғы хан — Болат, Тәуке бұл уақытта қайтыс болған.
Конспектіні тренажерде ашу →Тегін, тіркелусіз