Тәуке ханның билігі. «Жеті жарғы». Ұлы билер

Қазақстан тарихы · Жаңа заман

Жәңгірдің ұлы Тәуке хан 1680–1715/1718 жылдары билік құрды. Оның заманын халық «алтын ғасыр» деп атады: соғыстардан кейін салыстырмалы тыныштық орнады. Тәуке билер кеңесіне және Түркістан маңындағы Күлтөбе төбесінде өтетін ақсүйектердің жыл сайынғы жиындарына сүйеніп, хандықтың бірлігін нығайтты.

Тәуке тұсында «Жеті жарғы» заңдар жинағы жасалды. Ол қазақтардың әдет-ғұрып құқығының нормаларын біріктіріп, жер дауларын, отбасы мен неке қатынастарын, әскери міндеттерді, қылмыс үшін жазаларды, сот тәртібін реттеді. Ең маңызды институт құн болды — кісі өлтіргені немесе мертіктіргені үшін төлем (ер адамның өмірі үшін — 1 000 қой, әйел адамның өмірі үшін — оның жартысы). Барымтаға (мал айдап әкетуге) тек билердің шешімімен борышты өтеу үшін ғана рұқсат етілді.

Тәукенің тірегі ұлы билер — құқық пен шешендік өнердің білгірі болған төрешілер мен кеңесшілер еді: Төле би (Ұлы жүз), Қазыбек би (Орта жүз) және Әйтеке би (Кіші жүз). Билер рулар мен жүздер арасындағы дауларды шешіп, көршілермен келіссөздерге қатысты.

Ең бастысы

Тесттегі тұзақ

Төле — Ұлы жүз, Қазыбек — Орта, Әйтеке — Кіші. Тест нұсқалары билер мен жүздерді жиі «араластырады».

Өзіңді тексер

1. бір дұрыс жауап

1729/1730 жж. Балқаш көлі маңында біріккен қазақ жасағы жоңғарларды талқандаған шайқас қалай аталады?

  1. A. Аңырақай
  2. B. Бұланты
  3. C. Атлах
  4. D. Орбұлақ
Жауап пен талдауды көрсету

Дұрыс жауап: A

Талдау: Аңырақай шайқасы — 1729/1730 жж. Оны Бұланты шайқасымен (1726/1728) шатастырмаңыз, ол жер «Қалмақ қырылған» деп аталды. Атлах шайқасы 751 ж., Орбұлақ шайқасы 1643 ж. болды.

2. бір дұрыс жауап

Кенесары Қасымұлы бастаған ұлт-азаттық көтеріліс қай жылдары болды?

  1. A. 1837–1847
  2. B. 1783–1797
  3. C. 1836–1838
  4. D. 1916
Жауап пен талдауды көрсету

Дұрыс жауап: A

Талдау: Кенесары көтерілісі — 1837–1847 жж., ең ұзаққа созылғаны. Салыстыру үшін: Сырым Датұлы — 1783–1797, Исатай мен Махамбет — 1836–1838, 1916 ж. көтеріліс — майдан жұмыстарына алу туралы жарлыққа қарсы.

3. бір дұрыс жауап

Тәуке хан тұсындағы «Қаз дауысты» атанған Орта жүздің биі

  1. A. Қазыбек би
  2. B. Төле би
  3. C. Әйтеке би
  4. D. Майқы би
Жауап пен талдауды көрсету

Дұрыс жауап: A

Талдау: Тәуке тұсындағы үш ұлы би: Төле би — Ұлы жүз, Қазыбек би — Орта жүз, Әйтеке би — Кіші жүз. Майқы би — Шыңғыс хан заманындағы аңыздық би.

Конспектіні тренажерде ашу →Тегін, тіркелусіз