Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл. Сыбайлас жемқорлық құқық бұзушылықтары үшін жауапкершілік
Құқық негіздері · Жария құқық
Сыбайлас жемқорлық — жауапты мемлекеттік лауазым атқаратын адамдардың, мемлекеттік қызметшілердің және оларға теңестірілген адамдардың өз өкілеттіктерін өзіне немесе басқаларға пайда алу үшін заңсыз пайдалануы, сондай-ақ мұндай адамдарды сатып алу. Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимылды «Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл туралы» Заң (2015 ж.*) реттейді. Жауапты мемлекеттік лауазымдар — мысалы, Құрылтай депутаты, Конституциялық Сот судьясы, судья, Адам құқықтары жөніндегі уәкіл, саяси мемлекеттік қызметшілер (Заң, 1-бап).
Алдын алу шаралары: сыбайлас жемқорлыққа қарсы мониторинг және тәуекелдерді талдау, сыбайлас жемқорлыққа қарсы шектеулер (кәсіпкерлікпен айналысуға, ақылы лауазымдарды қоса атқаруға, жақын туыстарының бағынысында жұмыс істеуге тыйым), кірістер мен мүлікті декларациялау, мүдделер қақтығысын реттеу, сыбайлас жемқорлыққа қарсы мәдениетті қалыптастыру. 2026 жылғы Конституция сыбайлас жемқорлық қылмысы немесе құқық бұзушылығы бойынша кінәсін сот таныған азаматтардың сайлануына (35-бап), ал Президенттің жақын туыстарына саяси лауазымдарды атқаруға және квазимемлекеттік компанияларды басқаруға (45-бап) тікелей тыйым салады.
Жауапкершілік: тәртіптік (жұмыстан шығаруға дейін), сыбайлас жемқорлық құқық бұзушылықтары үшін әкімшілік (ӘҚБтК) және сыбайлас жемқорлық қылмыстары үшін қылмыстық (ҚК): пара алу және беру, парақорлыққа делдал болу, қызмет бабын пайдаланып сеніп тапсырылған мүлікті иемденіп алу және ысырап ету, лауазымдық өкілеттіктерді теріс пайдалану. Күресті уәкілетті сыбайлас жемқорлыққа қарсы орган жүргізеді.
Ең бастысы
- Сыбайлас жемқорлық — пайда үшін өкілеттіктерді пайдалану және сатып алу (Заң, 1-бап).
- Шаралар: шектеулер, кірістерді декларациялау, мүдделер қақтығысы, сыбайлас жемқорлыққа қарсы мәдениет.
- Сот таныған сыбайлас жемқорлық кінәсі болса, сайлануға болмайды (Конституция, 35-бап).
- Президенттің туыстарына саяси лауазымдар атқаруға болмайды (45-бап).
- Қылмыстық сыбайлас жемқорлық қылмыстары: пара, делдалдық, иемденіп алу, теріс пайдалану.
Тесттегі тұзақ
Сыбайлас жемқорлық тек пара емес: иемденіп алу, ысырап ету және өкілеттікті теріс пайдалану да сыбайлас жемқорлық қылмыстарына жатады.
Өзіңді тексер
1. бір немесе бірнеше дұрыс жауап
2026 жылғы Конституция бойынша кім сайлауға және жалпыхалықтық референдумдарға қатысуға құқылы емес?
- A. сот әрекетке қабілетсіз деп таныған азаматтар
- B. сот үкімі бойынша бас бостандығынан айыру орындарында отырған азаматтар
- C. өтелмеген соттылығы бар азаматтар (бас бостандығынан айыру орнында болмаса)
- D. некеде тұрмаған азаматтар
- E. шетелде тұратын азаматтар
- F. мемлекеттік тілді білмейтін азаматтар
Жауап пен талдауды көрсету
Дұрыс жауап: A, B
Талдау: 35-бап, 3-тармақ: сайлауға тек сот әрекетке қабілетсіз деп таныған және үкім бойынша бас бостандығынан айыру орындарында отырғандар құқылы емес. Өтелмеген соттылық сайлану құқығынан айырады, бірақ дауыс беру құқығынан айырмайды.
2. бір немесе бірнеше дұрыс жауап
Қай қылмыстар үшін қылмыстық жауаптылық 14 жастан басталады?
- A. кісі өлтіру
- B. қарақшылық
- C. адамды ұрлау
- D. алаяқтық
- E. салық төлеуден жалтару
- F. пара алу
Жауап пен талдауды көрсету
Дұрыс жауап: A, B, C
Талдау: ҚК 15-бап, 2-бөлік: 14 жастан — кісі өлтіру, қарақшылық, адамды ұрлау, ауырлататын мән-жайлардағы ұрлық пен тонау, бұзақылық, терроризм актісі және т.б. үшін. Алаяқтық, салық және лауазымдық қылмыстар үшін — 16 жастан.
3. бір немесе бірнеше дұрыс жауап
Әкімшілік қамау кімге қолданылмайды?
- A. жүкті әйелдерге
- B. 14 жасқа дейінгі балалары бар әйелдерге
- C. 18 жасқа толмаған адамдарға
- D. 30 жастан асқан ер адамдарға
- E. шетел азаматтарына
- F. жоғары білімі бар адамдарға
Жауап пен талдауды көрсету
Дұрыс жауап: A, B, C
Талдау: ӘҚБтК 50-бап, 2-бөлік: қамау жүкті әйелдерге, 14 жасқа дейінгі балалары бар әйелдерге, 18 жасқа толмағандарға, I және II топтағы мүгедектігі бар адамдарға, 58 жастан асқан әйелдерге, 63 жастан асқан ер адамдарға және 14 жасқа дейінгі балаларды жалғыз тәрбиелеп отырған ер адамдарға қолданылмайды.
Конспектіні тренажерде ашу →Тегін, тіркелусіз