Қазақстанның ежелгі адамдары. Тас дәуірі, энеолит және қола
Қазақстан тарихы · Ежелгі кезең
Тас дәуірі палеолит (ежелгі), мезолит (орта) және неолит (жаңа) болып бөлінеді. Қазақстандағы ең ежелгі адам тұрақтары оңтүстікте, Қаратау тауларында табылған: Шоқтас, Қошқорған, Бөріқазған, Тәңірқазған. Олардың жасы жүздеген мың жыл, ал ең ежелгілерінікі — шамамен 1 млн жыл. Адамдар аң аулап, терімшілікпен күн көрді, тастан құрал жасады (шапқы, қырғыш), отты игерді.
Адамдар бірлестігінің алғашқы түрі алғашқы қауым үйірі болды, кейін — рулық қауым: туыстар бірге аң аулап, олжа мен баспананы бөлісті. Мезолитте садақ пен жебе, ұсақ тас қондырмалар — микролиттер пайда болды. Неолитте тасты тегістеуді және тесуді, саз ыдыс жасауды үйреніп, иемденуші шаруашылықтан (аңшылық, терімшілік) өндіруші шаруашылыққа (мал шаруашылығы, егіншілік) көшті — мұны неолиттік төңкеріс деп атайды.
Энеолит (мыс-тас дәуірі) — б. з. д. III–II мыңжылдықтар. Ең белгілі мәдениет — Солтүстік Қазақстандағы Ботай мәдениеті: мұнда әлемде алғашқылардың бірі болып жылқыны қолға үйретті. Б. з. д. II мыңжылдықтың басында қоланы — мыс пен қалайының қорытпасын игерді. Қазақстандағы қола дәуірін Андронов мәдениеті білдіреді: отырықшы қоныстар, мал шаруашылығы мен егіншілік, Орталық Қазақстанның мыс кеніштері (Жезқазған). Кейінгі қоланы тас тақталардан тұрғызылған кесенелері бар Беғазы-Дәндібай мәдениеті білдіреді.
Б. з. д. I мыңжылдықтың басында темірді игере бастады, сол мыңжылдықта көшпелі мал шаруашылығы қалыптасты: адамдар малды жыл бойы жайылымнан жайылымға айдай бастады. Ұлы дала өркениетінің бастаулары осылай пайда болды.
Ең бастысы
- Палеолит → мезолит (садақ пен жебе, микролиттер) → неолит (қыш, тегістеу, өндіруші шаруашылық).
- Тас дәуірінің тұрақтары: Шоқтас, Қошқорған, Бөріқазған, Тәңірқазған (Қаратау).
- Б. з. д. III–II мыңжылдықтар — энеолит; Ботай — жылқыны қолға үйрету.
- Б. з. д. II мыңжылдықтың басы — қола (мыс + қалайы); Андронов мәдениеті.
- Б. з. д. I мыңжылдықтың басы — темір; б. з. д. I мыңжылдық — көшпелі мал шаруашылығы.
Тесттегі тұзақ
Қола — мыс пен темірдің емес, мыс пен ҚАЛАЙЫНЫҢ қорытпасы. Ботай мәдениеті — қола дәуірі емес, энеолит.
Өзіңді тексер
1. бір дұрыс жауап
Қазақстан аумағындағы мыс-тас дәуірі (энеолит) мерзімі
- A. б.з.д. III–II мыңжылдықтар
- B. б.з.д. I мыңжылдықтың басы
- C. б.з.д. VIII–III ғғ.
- D. 40–12 мың жыл бұрын
Жауап пен талдауды көрсету
Дұрыс жауап: A
Талдау: ҰТО «100 датасы» бойынша: энеолит — б.з.д. III–II мыңжылдықтар; қоланы игеру — б.з.д. II мыңжылдықтың басы; темірді игеру — б.з.д. I мыңжылдықтың басы.
2. бір дұрыс жауап
Қола — мына металдардың қорытпасы
- A. мыс пен қалайы
- B. мыс пен мырыш
- C. темір мен көміртек
- D. қалайы мен қорғасын
Жауап пен талдауды көрсету
Дұрыс жауап: A
Талдау: Қола — мыс + қалайы (б.з.д. II мыңжылдықтың басында игерілді). Мыс + мырыш — жез, темір + көміртек — болат.
3. бір дұрыс жауап
Жылқының алғаш қолға үйретілуінің ең ерте дәлелдерінің бірімен байланысты Солтүстік Қазақстандағы энеолит қонысы
- A. Ботай
- B. Бесшатыр
- C. Есік
- D. Берел
Жауап пен талдауды көрсету
Дұрыс жауап: A
Талдау: Ботай мәдениеті (энеолит, Солтүстік Қазақстан): жылқының мыңдаған сүйегі және қыш ыдыстардағы бие сүтінің іздері табылды. Бесшатыр, Есік, Берел — сақ қорғандары.
Конспектіні тренажерде ашу →Тегін, тіркелусіз