Қазақстанның ежелгі адамдары. Тас дәуірі, энеолит және қола

Қазақстан тарихы · Ежелгі кезең

Тас дәуірі палеолит (ежелгі), мезолит (орта) және неолит (жаңа) болып бөлінеді. Қазақстандағы ең ежелгі адам тұрақтары оңтүстікте, Қаратау тауларында табылған: Шоқтас, Қошқорған, Бөріқазған, Тәңірқазған. Олардың жасы жүздеген мың жыл, ал ең ежелгілерінікі — шамамен 1 млн жыл. Адамдар аң аулап, терімшілікпен күн көрді, тастан құрал жасады (шапқы, қырғыш), отты игерді.

Адамдар бірлестігінің алғашқы түрі алғашқы қауым үйірі болды, кейін — рулық қауым: туыстар бірге аң аулап, олжа мен баспананы бөлісті. Мезолитте садақ пен жебе, ұсақ тас қондырмалар — микролиттер пайда болды. Неолитте тасты тегістеуді және тесуді, саз ыдыс жасауды үйреніп, иемденуші шаруашылықтан (аңшылық, терімшілік) өндіруші шаруашылыққа (мал шаруашылығы, егіншілік) көшті — мұны неолиттік төңкеріс деп атайды.

Энеолит (мыс-тас дәуірі) — б. з. д. III–II мыңжылдықтар. Ең белгілі мәдениет — Солтүстік Қазақстандағы Ботай мәдениеті: мұнда әлемде алғашқылардың бірі болып жылқыны қолға үйретті. Б. з. д. II мыңжылдықтың басында қоланы — мыс пен қалайының қорытпасын игерді. Қазақстандағы қола дәуірін Андронов мәдениеті білдіреді: отырықшы қоныстар, мал шаруашылығы мен егіншілік, Орталық Қазақстанның мыс кеніштері (Жезқазған). Кейінгі қоланы тас тақталардан тұрғызылған кесенелері бар Беғазы-Дәндібай мәдениеті білдіреді.

Б. з. д. I мыңжылдықтың басында темірді игере бастады, сол мыңжылдықта көшпелі мал шаруашылығы қалыптасты: адамдар малды жыл бойы жайылымнан жайылымға айдай бастады. Ұлы дала өркениетінің бастаулары осылай пайда болды.

Ең бастысы

Тесттегі тұзақ

Қола — мыс пен темірдің емес, мыс пен ҚАЛАЙЫНЫҢ қорытпасы. Ботай мәдениеті — қола дәуірі емес, энеолит.

Өзіңді тексер

1. бір дұрыс жауап

Қазақстан аумағындағы мыс-тас дәуірі (энеолит) мерзімі

  1. A. б.з.д. III–II мыңжылдықтар
  2. B. б.з.д. I мыңжылдықтың басы
  3. C. б.з.д. VIII–III ғғ.
  4. D. 40–12 мың жыл бұрын
Жауап пен талдауды көрсету

Дұрыс жауап: A

Талдау: ҰТО «100 датасы» бойынша: энеолит — б.з.д. III–II мыңжылдықтар; қоланы игеру — б.з.д. II мыңжылдықтың басы; темірді игеру — б.з.д. I мыңжылдықтың басы.

2. бір дұрыс жауап

Қола — мына металдардың қорытпасы

  1. A. мыс пен қалайы
  2. B. мыс пен мырыш
  3. C. темір мен көміртек
  4. D. қалайы мен қорғасын
Жауап пен талдауды көрсету

Дұрыс жауап: A

Талдау: Қола — мыс + қалайы (б.з.д. II мыңжылдықтың басында игерілді). Мыс + мырыш — жез, темір + көміртек — болат.

3. бір дұрыс жауап

Жылқының алғаш қолға үйретілуінің ең ерте дәлелдерінің бірімен байланысты Солтүстік Қазақстандағы энеолит қонысы

  1. A. Ботай
  2. B. Бесшатыр
  3. C. Есік
  4. D. Берел
Жауап пен талдауды көрсету

Дұрыс жауап: A

Талдау: Ботай мәдениеті (энеолит, Солтүстік Қазақстан): жылқының мыңдаған сүйегі және қыш ыдыстардағы бие сүтінің іздері табылды. Бесшатыр, Есік, Берел — сақ қорғандары.

Конспектіні тренажерде ашу →Тегін, тіркелусіз