Құқық және мемлекет туралы негізгі ұғымдар

Құқық негіздері · Мемлекет және құқық

Мемлекет — егемендікке (жоғары және тәуелсіз билікке), жария билікке, аумаққа және халыққа ие, барлығы үшін міндетті заңдар шығарып, салық жинайтын қоғамның саяси ұйымы. Мемлекет нысаны үш элементтен тұрады: басқару нысаны (монархия немесе республика — президенттік, парламенттік, аралас), мемлекеттік құрылым нысаны (унитарлы немесе федеративтік) және саяси режим (демократиялық немесе авторитарлық, тоталитарлық). 2026 жылғы Конституция бойынша Қазақстан — унитарлы мемлекет, басқару нысаны — президенттік республика (2-бап).

Құқық — мемлекет белгілеген немесе таныған және оның мәжбүрлеуімен қамтамасыз етілген жалпыға міндетті мінез-құлық ережелерінің (нормалардың) жүйесі. Құқық нормасы гипотезадан (шарт: «егер…»), диспозициядан (ереженің өзі: «онда…») және санкциядан (бұзудың салдары: «әйтпесе…») тұрады. Құқық қайнар көздері: нормативтік құқықтық акт (Қазақстанда басты), құқықтық әдет-ғұрып, сот прецеденті (ағылшын-саксон жүйесінде басты), шарт. Құқық салаларға бөлінеді: жария (конституциялық, әкімшілік, қылмыстық) және жеке (азаматтық, отбасылық, еңбек — ішінара).

Құқықтық қатынас — құқық нормасымен реттелген қатынас. Оның қатысушылары (субъектілері) құқық қабілеттілігіне — құқықтар мен міндеттерге ие болу қабілетіне (туғаннан пайда болады, АК 13-бап) және әрекет қабілеттілігіне — өз әрекеттерімен құқықтарға ие болу және міндеттер жасау қабілетіне (толық көлемде — 18 жастан, АК 17-бап) ие болуы керек. Құқық бұзушылық — кінәлі құқыққа қайшы әрекет; заңды жауапкершілік түрлері: қылмыстық, әкімшілік, азаматтық-құқықтық, тәртіптік, материалдық.

Ең бастысы

Тесттегі тұзақ

Құқық қабілеттілігі (құқықтарға ие болу) ТУҒАННАН, ал әрекет қабілеттілігі (оларды өз әрекетімен жүзеге асыру) 18 жастан басталады. Бұл әртүрлі ұғымдар.

Өзіңді тексер

1. бір немесе бірнеше дұрыс жауап

Қазақстан Республикасында мемлекеттік билік қандай тармақтарға бөлінеді?

  1. A. Заң шығарушы
  2. B. Атқарушы
  3. C. Сот
  4. D. Сайлау
  5. E. Бақылау
  6. F. Муниципалдық
Жауап пен талдауды көрсету

Дұрыс жауап: A, B, C

Талдау: Мемлекеттік билік біртұтас және ол заң шығарушы, атқарушы және сот тармақтарына бөліну қағидаты бойынша жүзеге асырылады (2026 жылғы Конституцияның 4-бабы).

2. бір дұрыс жауап

Азаматтың азаматтық құқық қабілеттілігі пайда болады

  1. A. туған сәттен бастап
  2. B. 14 жастан
  3. C. 16 жастан
  4. D. 18 жастан
Жауап пен талдауды көрсету

Дұрыс жауап: A

Талдау: ҚР АК 13-бап: құқық қабілеттілігі (құқықтар мен міндеттерге ие болу қабілеті) туған кезде пайда болып, қайтыс болғанда тоқтайды. Ал әрекет қабілеттілігі — өз әрекетімен құқықтарға ие болу қабілеті — толық көлемде 18 жастан басталады (17-бап).

3. бір дұрыс жауап

Ең алдымен англосаксондық құқықтық отбасына (Ұлыбритания, АҚШ) тән құқық қайнар көзі

  1. A. сот прецеденті
  2. B. діни норма
  3. C. құқықтық әдет-ғұрып
  4. D. кодекс
Жауап пен талдауды көрсету

Дұрыс жауап: A

Талдау: Англосаксондық жүйеде нақты істер бойынша сот шешімдері (прецеденттер) маңызды. Қазақстан кіретін романо-германдық отбасында басты қайнар көз — нормативтік құқықтық акт (кодекстер, заңдар).

Конспектіні тренажерде ашу →Тегін, тіркелусіз